Menu


Historia miasta Kartuzy
Historia regionu
Historia Polski

Historia Europy

Opis geograficzny powiatu kartuskiego
Opis społeczności
Zakon Kartuzów
Opis rozwoju gospodarczego regionu

Internetowa strona klasy IVb

MATURA 2003

 Historia Europy


Średniowiecze w Europie

1. Monarchia Karola Wielkiego

2. Cesarstwo Ottonów

3. Normanowie

4. System feudalny

5. Początki i rozwój państw Słowiańskich

6. Walka nad chrześcijańską Europą

7. Wyprawy krzyżowe

8. Kryzys ideologiczny i polityczny w Europie w XIV i XV w.

9. Powstanie pierwszych monarchii stanowych w Europie Zach.

Renesans

1. Kolonialna ekspansja europejska w XV i XVI w.

2. Gospodarka towarowo - pieniężna w Europie Zach. w XV i XVI w.

3. Reformacja i kontrreformacja w Europie

Europa XVII wieku.

1. Wojna trzydziestoletnia

2. Rewolucja burżuazyjna i monarchia parlamentarna w Anglii (1640-1707)

3. Absolutyzm we Francji


Średniowiecze w Europie

1. Państwo Karola Wielkiego.

  • Początki państwa Franków.

    Frankowie to lud germański pochodzący ze Skandynawii i Półwyspu Jutlandzkiego. Osiedlili się na ziemiach dzisiejszej północnej Francji i Belgii. Pod koniec V w jeden z królów frankijskich, Chlodwik z dynastii Merowingów , połączył wszystkie plemiona frankijskie. Pokonał w 496 r. Alamanów, zajmując południową Galię. Zbudował największe państwo patrymonialne /władca mógł dowolnie je dzielić i obdarzać ziemiami dzieci i swoich urzędników/ na gruzach Cesarstwa Zachodniorzymskiego. W 496 r. przyjął chrzest, co ułatwiło mu sprawowanie rządów nad ludnością podbitą ponieważ tutejsza ludność była katolikami, a germanie byli poganami. Dwór królewski składał się z dostojników duchownych i świeckich, którzy służyli monarsze. Na ich czele stał zarządzający - majordom[1]. Monarcha zapewnia dostojnikom środki utrzymania, nadając im dobra ziemskie. Następcy Chlodwika kontynuowali podboje. Władza Merowingów trwała do VIII w. Jednak ich faktyczna władza słabła już od połowy VI w. w skutek podziałów państwa pomiędzy spadkobierców władcy. Prowadziło to często do krwawych walk i do utrwalenia się odrębności poszczególnych dzielnic. Słaba władza królewska i upadek autorytetu ostatnich Merowingów doprowadził do upadku , kiedy jeden ze znanych rodów na początku VII w., zwany Karolingami, zdołał zagarnąć dla siebie urząd majordoma. Majordom Pepin z Heristalu i jego syn, majordom Karol Młot zjednoczyli rozbite dzielnice państwa. Znaczenie Karola Młota wzrosło, kiedy to pod jego wodzą wojska frankijskie pokonały Arabów pod Poitres w 732 r. i po zwycieństwie tym Karol Młot ostatecznie odsunął Merowingów od władzy. Przed śmiercią Karol podzielił państwo pomiędzy synów, Karolmana i Pepina Małego (Krótkiego). Po krótkim okresie współ władzy Karolman wstąpił do klasztoru a Pepin w 751 r. zdetronizował ostatniego Merowinga i koronował się na króla Franków. Został on koronowany przez arcybiskupa Moguncji i przez papieża Stefana II . Koronacja z rąk papieża sankcjonowała /uznanie dziedziczności/ Karolingów na tronie, a król został uznany za pomazańca bożego. Papiestwo zawarło sojusz /którego wyrazem była koronacja/ z Pepinem w związku z najazdami Longodardów na północne tereny Italii. Pepin dokonał dwóch najazdów na Italię co spowodowało odebranie Longobardom terenów w środkowej Italii z Rewanną. W 755 r. oddal te tereny we władanie papieżowi jako tzw. Ojcowiznę św. Piotra, tworząc tym podstawy pod Państwo Kościelne.

  • Panowanie Karola Wielkiego.

    Pepin Mały podzielił państwo pomiędzy swoich synów: Karolmana i Karola zwanego później Wielkim. Po przed wczesnej śmierci Karolmana władzę nad całym państwem objął Karol. Prowadził on liczne walki. Przez ponad 30 lat (772-804) prowadził walki z pogańską Saksonią, by włączyć ją do swojej monarchii i wspierał tam organizację misji chrystianizacji rozpoczętej w VIII w. W czasie wojny z Saksonią prowadził sojusze z Odobrytami i Wieletami. Ci pierwsi przyjęli zwierzchnictwo Karola ,a ci drudzy zostali do tego zmuszeni. Interwencja na Półwyspie Apenińskim przyniosła załamanie potęgi Longogardów i objęcie tronu w tym królestwie. Karol wielki potwierdził jeszcze raz nadanie ziem środkowych Włoch dla papiestwa. Po zajęciu Italii i Bawarii Karol Wielki rozprawił się z groźnym, koczowniczym ludem Awarów znad środkowego Dunaju. W 778 r. wyruszyła pierwsza wyprawa do Hiszpanii zakończona porażką. Od 795 r. wyruszały regularne wyprawy przeciw Arabom, które doprowadziły do wyparcia Arabów za rzekę Ebro i utworzenia Marchii[2] Hiszpańskiej. W walkach z Arabami pomagało Królestwo Asturii. Pod władzą Karola wielkiego znalazły się wszystkie zachodnie państwa chrześcijańskie. W 800 r. w Rzymie papież Leon III koronował Karola, króla Franków i Longobardów, na cesarza rzymskiego. Cesarz, władca niemal zachodniej części chrześcijańskiej Europy, stał się obrońcą kościoła. W ten sposób zostało odnowione cesarstwa na zachodzie.

  • Organizacja państwa Karola Wielkiego.

    Monarchia franków była typowym przykładem państwa patrymonialnego[3] /władcy traktowali je jako prywatną własność rodu, którą dzielili miedzy dziedziców; takiego podziału dokonał też Karol lecz z trzech synów przeżył tylko Ludwik zwany Pobożnym/.W życiu publicznym zachowały swoje znaczenie coroczne wiece[4], na których dokonywano przeglądu wojska zwyczajowo 1 maja. Na tych zjazdach monarcha uzgadniał a możnymi i urzędnikami swoje decyzje, po czym zostały one spisane w kapitularzu. Stolicę Karol ustanowił w Akwizgranie, lecz król i jego następcy podróżowali z jednej do drugiej domeny[5] królewskiej.
    Administracyjnie królestwo było podzielone na 700 hrabstw na którego czele stali hrabiowie, którzy byli wykonawcami poleceń królewskich, przewodzili sondą, zwoływali corocznie ludzi wolnych pod broń. Na obrzeżach swojego państwa Karol utworzył marchie z margrabią na czele. Margrabiowie mogli na własną rękę prowadzić wojny. Wysłannicy cesarscy /missi dominici/ kontrolowali podległych im hrabstwa i biskupstwa. Kontrola ta nie służyła państwu ponieważ byli oni wybierani z miejscowych hrabiów i biskupów. Urzędnicy królewscy nie otrzymywali od króla zapłaty pieniężnej, ale w zamian otrzymywali ziemię na dożywocie z domen królewskich - tzw. beneficjum. Chłopi byli pociągani do odbywania obowiązkowej służby wojskowej i uzbrojenia się na własny koszt. Liczne wojny trwające od późnej jesieni do końca lata niszczyły chłopstwo i chłopi zaczęli uciekać od obowiązku pod opiekę możnym lub Kościołowi /komendacja/ co oznaczało zwolnienie ich od wojska ale i utratę wolności. Za czasów Karola Wielkiego możni nadawali ziemię ludziom w zamian za przysięgę wierności panom i pod warunkiem służby wojskowej na wezwanie. W ten sposób zaczął się kształtować system lenny. Na terenach królestwa panował różny system prawny. W całym królestwie została wprowadzona dziesięcina na rzecz Kościoła. Imperium karolińskie było słabo zaludnione. Większość mieszkała na wsi. Rolnictwo było głównym zajęciem i źródłem utrzymania. Podstawą eksploatacji ziemi były małe gospodarstwa ludzi wolnych. Obok nich istniały duże majątki ziemskie, zwłaszcza królewskie i kościelne, na których pracowali ludzie niewolni lub chłopi którzy poddali się pod opiekę możnym lub duchownemu stając się tym samym jego poddanym. W zagrodach pana produkowano wszystkie potrzebne rzeczy. Pożywienie pochodziło z włości pana. Handlem rzeczami luksusowymi zajmowali się głównie cudzoziemcy a handel lokalny skupiał się na targach.

  • Reformy Karola wielkiego.
    • ? w trosce o rozwój gospodarczy państwa została przeprowadzona reforma monetarna ( i jednocześnie rachunkowa), wprowadzające stałe relacje między jednostkami ( 1 funt = 20 solidów, 1 solid = 12 denarów), która przetrwała w państwie do końca średniowiecza
    • reforma sądownictwa miała na celu ograniczenie władzy sądowej hrabiego i uczynienia z sędziego funkcjonariusza publicznego
    • reforma szkolnictwa kościelnego narzuciła duchowieństwu powrót do łaciny klasycznej ; z inicjatywy K. W. zrodziła się akcja przepisywani ksiąg, która pociągnęła za sobą reformę pisma: zamiast trudno czytelnego pisma merowińskiego wprowadzono pismo karolińskie
    • ośrodkiem życia kulturalnego stał się dwór Karola Wielkiego, gdzie dzięki niemu powstała szkoła dworska
    • za czasów karolińskich umocniła i rozbudowała się organizacja kościoła - powstały arcybiskupstwa, silne diecezje i bogate opactwa benedyktyńskie

  • Rozpad monarchii Karola Wielkiego.

    Po śmierci Karola Wielkiego w państwie ujawniły się tendencje decentralistyczne, różnice w rozwoju gospodarczym i społecznym poszczególnych części cesarstwa i fala najazdów Normanów z północy a Węgrów ze wschodu. Następcą Karola W. został jego syn Ludwik Pobożny. Ostatecznie w 843 r. w Verdun dokonano podziału cesarstwa pomiędzy wnuków Karola : Karola Łysego, Ludwika Niemieckiego i sprawującego władzę w państwie cesarza Lotara I . Na mocy tego traktatu Lotar otrzymał władzę zwierzchnią nad całym państwem a jako swoją dzielnicę otrzymał Włochy, obszary centralne z Akwizgranem, od M. Północnego po Prowansję. Ludwik Niemiecki otrzymał całą Germanię na wschód od Renu, Karol Łysy zachodnia część - Francję /Karolingowie będą tam rządzić do 987 r. kiedy to Hugo Kapet obejmie tron/. Państwa Karola Łysego jak i ludwika były w miarę jednolitymi państwami dając początek Francji i Niemcom to posiadłości Lotara niejednolite etnicznie rozpadło się po jego śmierci na 3 części - najstarszy syn otrzymał Włochy i nie liczącą się prawie koronę cesarską, średni Lotar II Lotaryngię, najmłodszy Karol - Prowansję i Burgundię. Po śmierci Lotara II w 869 r. jego ziemie stały się przyczyną konfliktów między Francją a Niemcami które trwały do XX w.

2. Cesarstwo Ottonów.

  • Początki państwa niemieckiego.

    Długie panowanie Ludwika Niemieckiego sprzyjało utrzymaniu jedności politycznej. Ale i w tym kraju wystąpiły procesy i dążenia od środkowe. Wzrosła władza lokalnych książąt i możnowładców. W większych księstwach władzę dzierżyły rodzime dynastie ale uznawały władzę zwierzchnią króla. Po śmierci ostatniego króla karolińskiego Ludwika Dziecięcia w 911 r. przywrócono staro germańską zasadę wyboru /elekcję[6]/ jednego władcy. Królem został książę Frankonii Konrad. Jego władza była znikoma. Następcą Konrada został książę z saski dynastii Ludolfingów - Henryk I (919-936) . Sprzyjał on swojej dzielnicy - Saksonii, wzmocnił władzę królewską poprzez walki z lokalnymi możnowładcami i książętami. Zajął Lotaryngię /925 r./i rozpoczął podbój Słowian Połabskich. W 929 r. zhołdował Niemcom Czechy. W roku 934 rozbił wojska Węgrów nad rzeką Unstrut. Pod koniec życia narzucił trybut królestwu Danii.

  • Cesarstwo Ottonów.

    Następcą Henryka I został Otton I Wielki (936-973).

    1. tłumił powstania Słowian i utrwalał panowanie niemieckie na tych terenach przez zakładanie marchii i biskupstw
    2. podporządkował Słowian niemieckich organizacji kościelnej tworząc w roku 968 arcybiskupstwo w Magdeburgu
    3. narzucił zwierzchnictwo Czechom, uzależnił władców Polski (Mieszko I) i Danii
    4. w roku 955 pokonał ostatecznie, napadających Niemcy Węgrów na Lechowym Polu
    5. w latach 951-971 podejmował zbrojne wyprawy do Włoch , gdzie zdobył Lombardię
    6. w r. 961 Otton I przybył do Włoch by pomóc papieżowi Janowi XIII w pokonaniu króla Lombardzkiego Berengariusza
    7. za zagwarantowanie papieżowi władzy świeckiej w Państwie Kościelnym, uzyskał wpływ na obsadę tronu papieskiego
    8. w roku 962 Jan XIII koronował Ottona I na cesarza rzymskiego[7]

    Otton II (962-983)

    1. po objęciu pełnej władzy w 973 r. i pokonaniu opozycji wewnętrznej, Otton próbował zawładnąć południową Italię, lecz został dotkliwie pobity w roku 982 przez Saracenów (Arabów) w bitwie pod Cotrone w Kalabrii
    2. w roku 983 doszło do powstania Słowian Połabskich, które doprowadziło do likwidacji władzy niemieckiej i chrześcijaństwa w północno - zachodniej Słowiańszczyźnie

    Otton III (983-1002)

    1. samodzielne rządy objął w 995 r.
    2. wychowany w tradycjach grecko - rzymskich pragnął utworzyć uniwersalną monarchię z cesarzem na czele, w jej skład na różnych prawach wchodziłyby Germania, Rzym, Galia i Słowiańszczyzna

    Henryk II (1002-1024)

    1. w 1002 r. Doszło do zatargu pomiędzy nim a Bolesławem Chrobrym, popierającym opozycję niemiecką
    2. 1002-1018 - wieloletnie wojny polsko - niemieckie zakończone pokojem w Budziszynie, na mocy którego Milsko i Łużyce zostały przy Polsce
    3. w czasie kilkukrotnych wypraw do Włoch, pokonał pretendenta do tronu włoskiego Arduina, po czym koronował się w Rzymie i zmusił do złożenia hołdu kilku książąt południowowłoskich
    4. sprzyjał reformie kleru, usuwał z klasztorów mnichów nie przestrzegających reguły ; w 1146 został ogłoszony świętym Kościoła Katolickiego

3. Normanowie

  • Najazdy Normanów.

    Normanowie to lud z rodziny germańskiej zamieszkujący Skandynawię. Normanowie byli nazywani w Europie Wikingami a na Rusi Weregami. Wśród nich rozróżniano Duńczyków, Szwedów i Norwegów. W VII - X w. stali się postrachem Europy z powodu organizowanych rabunkowych wypraw. Miały one nie tylko łupieski charakter, często były to wyprawy handlowe bądź prowadzące do kolonizacji podbitych terenów. Do wypraw Wikingów popychało przeludnienie ich kraju, niekorzystny klimat, brak ziem pod uprawę, walki wewnętrzne zmuszały do emigracji. Duńczycy zasiedlili okolice ujścia Sekwany i Loary /cel łupieski potem osadniczy/, Norwegowie: Wyspy Owcze, Hebrydy, Orkady, Szetlandy, Irlandię, Islandię, wybrzeża Grenlandii i Labradoru /cel osadniczy/ a Szwedzi dotarli do Morza Czarnego do środkowej Rosji /cel handlowo - żeglarski, handlowali z Bizancjum i Arabami/. Duńscy Normanowie ulegli szybkiej romanizacji, bo już w połowie X w. wyszedł zużycia ich język rodzimy.

  • Powstanie państwa anglo - normandzkiego.

    W 911 r. król Franków Karol III Prosty nadał teren zdobyty przez Normanów ich wodzowi jako lenno (Normandia). Książe przyjął chrzest. W 1066 r. książę Normandii Wilhelm I Zdobywca po bitwie pod Hastings zdobył dla swojej dynastii nowe księstwo - Anglię. Wilhelm skonfiskował dobra swoich przeciwników w Anglii i przekazał je rycerstwu normandzkiemu. Pozostawił podział na hrabstwa i wprowadzony jeszcze przez Duńczyków podatek. Każde hrabstwo zarządzane przez lennika królewskiego było podzielone na dobra rycerskie. W hrabstwie wzrosła pozycja urzędnika królewskiego, który zbierał podatki i sprawował wymiar sprawiedliwości.

4. System feudalny.

  • Kształtowanie się systemu feudalnego.

    Feudalizm jest to ustrój społeczny - polityczny oraz charakterystyczny system gospodarczy oparty na podzielonej własności ziemi. Własność zwierzchnia należała do pana feudalnego natomiast chłopom przysługiwało tylko prawo użytkowania tej ziemi za co byli zobowiązani do określonych powinności w naturze, pieniądzu (czynsz), bądź w robociźnie (pańszczyzna). Feudalizm zaczął się kształtować w państwie frankijskim, jeszcze za czasów Merowingów. Jego początków należy szukać w prekariach i aktach komendacji w których wyróżnia się grupa ludzi uprawiających ziemię należącą do innych. Ludzie ci byli początkowo zobowiązani tylko do powinności gospodarczych na rzecz swojego zwierzchnika, ale z czasem zwierzchnik zastrzegł sobie prawo powoływania użytkownika swojej ziemi do służby wojskowej w obronie jego osoby i jego majątku. W ten sposób każdy akt komendacji zmniejszał liczebność wojska królewskiego, gdyż do służby wojskowej byli pociągani tylko ludzie od niego niezależni. Aby zapobiec zmniejszaniu się armii królewskiej Karol Młot rozpoczął nadawanie beneficjów, w zamian za co użytkownicy zobowiązani byli do służby konnej. Dużym postępem w rozwoju feudalizmu były rozporządzenia Karola Wielkiego, który chcąc zwiększyć liczebność swojej armii, uczynił możnych odpowiedzialnymi za służbę wojskową zależnych od siebie rycerzy. Od tego czasu możni przybywali na pole bitwy z pocztem zbrojnych. Następnym krokiem była feudalizacja urzędów. Naczelnicy okręgów (hrabiowie) byli dodatkowo mianowani przez władcę na urzędy (mógł go usunąć i powołać nowego). W czasach rozpadu monarchii i osłabienia władzy królewskiej hrabiowie byli praktycznie nie usuwalni, a czasem zapewnili sobie dziedziczność sprawowanego urzędu. Z czasem tez służbowa zależność od władcy stawała się zależnością osobistą. Hrabiowie dokonywali także połączenia ich własnych dóbr z tymi które posiadali z racji sprawowanego urzędu, idąc dalej niektórzy podporządkowywali sobie inne hrabstwa tworząc niezależne jednostki polityczne jak na przykład księstwo Akwitanii. W celu utrzymania zwierzchnictwa nad takimi jednostkami władcy zaczęli nadawać urzędy w lenno (podobnie postępowali z ważniejszymi urzędami kościelnymi).

    Prekaria - nadanie ziemi chłopom przez Kościół lub możnych w zamian za rentę feudalną

    Renta feudalna - świadczenia na rzecz feudała (czynsz-świadczenie pieniężne, pańszczyzna- odrobkowe, danina- w naturze)

    Beneficjum - nadanie ziemi przez władcę (suzerena - najwyższego seniora) w dożywotnie użytkowanie lub za sprawowany urząd

    Akt komendacji - akt oddania się człowieka wolnego pod opiekę możnemu, na mocy którego oddający się w opiekę nie tracił wolności osobistej, ale zobowiązywał się do pewnych powinności na rzecz możnego

    Inwestytura - ceremonia nadania lenna (majątku), którego symbolem w przypadku rycerza była włócznia lub chorągiew, a w przypadku biskupa pierścień lub pastorał

    Lenno - majątek nadany wasalowi przez seniora

    Hołd - ceremoniał, który symbolizował oddanie się lennika (wasala) pod opieką pana feudalnego

    Immunitet - nadany przez władcę, który zwalniał dobra pana feudalnego w całości lub w części od świadczeń na rzecz państwa i przyznawał prawo do sądzenia ludzi na podległym im terenie

  • System wasalno - lenny.

    Przyczyny wykształcenia się systemu wasalno-lennego w Europie Zach.

    1. dominacja gospodarki naturalnej opartej na wzajemnych świadczeniach i zobowiązaniach
    2. brak poczucia bezpieczeństwa, którego nie zapewniało państwo ani lokalna wspólnota, szczególnie w okresie najazdów w IX i XI w.; obronę mogli stanowić lokalni hrabiowie bądź biskupi
    3. słabość wspólnot wiejskich, niezdolnych do stawienia oporu możnym
    4. posiadane przez władcę wojsko wynagradzane było nadaniami ziemskimi, zwolnionych od świadczeń na rzecz monarchy

    System wasalno-lenny rozwinął się przede wszystkim w Europie Zach. i doprowadził do wykształcenia się drabiny feudalnej. Na jej szczycie stał król jako najwyższy senior, którego lennicy dysponowali rozległymi dobrami, stanowili grupę uczestniczącą w sprawowaniu władzy. Wasale królewscy byli kolejnym szczeblem tej drabiny i podobnie jak władca byli seniorami dla swoich wasali. W wyniku prowadzonych przez seniorów walk politycznych czasem dochodziło do tego, że senior stawał się wasalem człowieka stojącego niżej w hierarchii społecznej. Taka komplikacja stosunków społeczno - prawnych doprowadziła do powstania zasady (szczególnie respektowanej we Francji), że wasal mojego wasala nie jest moim wasalem.
    Obowiązki seniora wobec swoich wasali polegały na pomocy i protekcji. Gdy te nie były spełniane wasal mógł wypowiedzieć stosunek lenny. Mimo przysiąg i szczególnych przepisów system lenny nie zapewnił królowi silnej władzy. Istniejąca zasada /wymieniona wyżej/ , w przypadku zdrady któregoś z wielkich wasali doprowadzała do utraty władzy nad całym podległym mu lennem. Wszyscy wasale jednego seniora byli uważani za równych; nazywano ich parami. System lenny nakładał na nich obowiązek służby zbrojnej tylko przez 40 dni, służenie radą to znaczy udział w radzie i sądzie parów. Kiedy obowiązki nie były wypełniane , szczególnie gdy następowała odmowa służby wojskowej, senior przy udziale sądów parów mógł pozbawić wasala lenna. Początkowo lenno, które szybko stało się dziedziczne, nie mogło być dzielone. Ta zasada powodowała skupienie rodziny wokół feudała. Ci, którzy nie mogli dziedziczyć przeznaczeni byli do kariery duchownego lub rycerskiej na dworze pana. Ale w XII w. zasada ta zaczęła się załamywać, do dziedziczenia dopuszczono kobiety, dzielono lenna i nawet handlowano nimi. Rozbudowa więzi wasalnych spowodowała, że jeden człowiek był wasalem kilku seniorów. W czasie konfliktów pomiędzy seniorami stawał zazwyczaj po stronie mocniejszego. A gdy dochodziło do walki pomiędzy seniorem a królem wasal opowiadał się po stronie seniora. W Europie wykształciły się dwa modele feudalizmu: 1) kontynentalny - wasal mojego wasala nie jest moim wasalem; 2) angielski - wasal mojego wasala jest moim wasalem.

  • Znaczenie rozwoju feudalizmu.

    1. rozwój systemu feudalnego doprowadził do powstania społeczeństw stanowych w Europie (szlachta, duchowieństwo, mieszczanie, chłopi)
    2. od X w. nastąpił rozwój kultury rycerskiej, związany z rozwojem zwyczajów lennych; wychowywanie synów wasali na dworze seniorów (protektorów)
    3. rozdrobnienie feudalne spowodowane zasadą feudalizmu kontynentalnego
    4. wyodrębnienie się państewek we Francji, Włoszech, Polsce na drodze rozbicia dzielnicowego
    5. przyjmowanie inwestytury z rąk świeckich doprowadziło do ostrego konfliktu pomiędzy papiestwem a cesarstwem
    6. rozwój feudalizmu przyczynił się do rozwoju osadnictwa na prawie niemieckim

5. Początki i rozwój państw Słowiańskich

  • Ludność Słowiańska.

    Słowianie należą do grupy lodów indoeuropejskich przybyłych z głębi Azji. Nie ma pewności co do pierwotnych siedzib Słowian, czyli miejsca gdzie wyodrębnili się spośród innych Indoeuropejczyków. Wielu badaczy praojczyznę Słowian umieszcza d między Odrą a Bugiem szukając ich przodków w ludach Łużyckich. Podstawą utrzymania Słowian było rolnictwo. Stosowano gospodarką wypalania dużych połaci lasu - żarową. Znano radło i motykę. Uprawiano proso, żyto, pszenicę, jęczmień, rzepę i kapustę. Hodowano bydło, świnie i owce. Rozwinięte były liczne gałęzi twórczości domowej: obróbka drewna, kości, garbarstwo skór, plecionkarstwo, garncarstwo. Wyrabiano różne przedmioty z brązy a od ok. 650 r. p.n.e. z żelaza.
    Słowianie wierzyli w wielobóstwo. Naczelnym bogiem, pan świata był Perun (bóg błyskawicy),obok niego znany był również Swarożyc (bóg słońca) ; dużą rolę odgrywały bóstwa opiekuńcze plemion czczone przez członków danego plemienia. Łączenie się plemion w trwalsze związki prowadziło również do łączenia się bóstw opiekuńczych i tworzenia bogów o kilku twarzach jak Światowid lub o kilku głowach jak Trygłów. Ponadto istniała duża liczba bóstw niższych, takich jak, rusałki, wiły, strzygi i inne, które mogły pomagać jak i szkodzić ludziom. Bogom składano ofiary, często krwawe, którym towarzyszyły rytualne tańce i wróżby. Miejsca kultu znajdowały się na polach, w gajach i lasach. Obowiązywał pochówek ciałopalny - prochy zmarłych umieszczano w specjalnych naczyniach składanych w grobowcach, na których usypywano kurhany.

  • Struktura Słowian.

    Podstawową jednostką społeczną była wielka rodzina , składająca się z rodziców, synów wraz z żonami i dziećmi , niekiedy dalszych krewnych; zespoleniu rodziny sprzyjał kult przodków, a także kult duchów domowych. Grupy rodzinne tworzyły wspólnoty terytorialne zwane opolem[8]. W czasie zagrożenia lub zajmowania nowych ziem, co nieuchronnie wiązało się z walkami, opola łączyły się w większe organizacje plemienne. Rządy w plemieniu sprawował wiec zdominowany przez możnych, z pośród których na czas wojen powoływano wodza, zwanego księciem lub wojewodą. Udawało im się przedłużyć swoją władzę na czas pokoju, czasem połączyć pod swoim panowaniem dość rozległe tereny. Stąd powstanie pierwszych państw wiąże się z ambicjami wodzów. Równocześnie z tworzeniem się związków państwowych utrwalały się więzi pomiędzy sąsiadującymi plemionami. Powstały jednostki, które nazwane zostały wielkimi plemionami oddzielone od innych przeszkodami naturalnymi jak, puszcze, rzeki, góry itp.

  • Pierwsze państwa Słowiańskie.

    1. Państwo Samona.
      Powstało w VII w. w wyniku zjednoczenia, pod przewodnictwem Samona (kupca frankijskiego) plemion naddunajskich przeciw Frankom i koczowniczym Awarom. Obejmowało Morawy, Kotlinę Czeską, górny bieg Łaby do Odry, środkowy bieg Dunaju. Państwo to rozpadło się po śmierci Samona w wyniku naporu ludów koczowniczych. Przetrwało 40 lat. Było to państwo typu patrymonialnego.

    2. Państwo bułgarskie.
      W VII w. na tereny Półwyspu Bałkańskiego przybyli wschodniosłowiańskie Swierzan, tzw. Siedem Rodów. Zostały one pobite przez chana Asparuch, wodza tureckich Bułgarów /zwanych Protobułgarami/, którzy przybyli znad Wołgi i przekroczyli Dunaj pod jego wodzą w 680 r.. Asparuch podporządkował sobie Słowian i rozpoczął budowę państwa na terenach zamieszkałych przez Słowian. Toczono liczne wojny z Bizancjum. Bułgarzy narzucili Słowianom organizację państwa częściowo wzorowaną na bizantyjskiej. Jednak Protobułbgarzy całkowicie ulegli wpływom kultury słowiańskiej i już w IX w. pozostała po nich tylko nazwa państwa. Bułgarzy pod wodzą chana Borysa przyjęli chrzest w 865r. z rąk bizantyjskich. /chrystianizacją zajął się Metody ???/

    3. Państwo Wielkomorawskie.
      Powstało na terenie właściwych Moraww IX w. pod wodzą dynastii Mojmirowiczów (założyciel Mojmir I). Stolicą państwa był Welehrad. Następcą był ks. Rościsław który przyczynił się do rozwoju chrystianizacji. W 855r. Ludwik Niemiecki najechał na Morawy, ale został pokonany i państwo Wielkomorawskie uzyskało nie zależność. W 865r. Rościsław przyjął chrzest z rąk Bizancjum. Akcję chrystianizacyjną prowadzili misjonarze z Bizancjum znający język słowiański - Metody i Cyryl (Konstanty). Nauczali po słowiańsku, przetłumaczyli Pismo Święte i księgi liturgiczne. Dostosowali alfabet grecki do słowiańskiego tworząc tzw. głagolisę. Nabożeństwa prowadzono po słowiańsku. Co spowodowało sprzeciw misjonarzy niemieckich. Po śmierci Metodego uczniowie opuścili kraj. Po śmierci Rościsława władzę objął Świętopełek, który rozszerzy granice państwa podbijając Panonię, Czechy, tereny serbołużyckie, Śląsk, ziemię Wiślan. Na osłabiony kraj, walkami w władzę po śmierci Świetopełka, napadli Węgrzy w 906 r. kładąc kres istnieniu państwa Wielkomorawskiego.

    4. Państwo czeskie.
      Upadek państwa Wielkomorawskiego wykorzystały plemiona czeskie, zjednoczone pod przewodnictwem władców z dynastii Przemyślidow. Odejmowało ono początkowo Kotlinę Czeską, a po klęsce Węgrów na Lechowym Polu również Morawy i Słowację. Od 929 r. Czechy zostały zmuszone do uznania zwierzchnictwa niemieckiego. Ks. Borzywój w 880 r. przyjął chrzest.

    5. Państwo Ruskie.
      Słowianie wschodni byli podzieleni na dwa główne ośrodki : Słowian z Nowogrodzie Wielkim nad jeziorem Ilmeń i Polan w Kijowie. Książęta kijowscy z dynastii Rurykowiczów (Ruryk I - wódz Waregów) podporządkowali sobie kolejno plemiona ruskie. Pod koniec IX w podporządkowali również Nowogród. Państwo utrzymywało ożywione stosunki z Bizancjum, skąd w 988 r. przyjęli chrzest.

6. Walka o władzę nad chrześcijańską Europą.

  • Reformy Kościoła.

    Przyczyny: zaangażowanie Kościoła w sprawy świeckie, synomia - sprzedaż stanowisk w Kościele, nepotyzm - popieranie dzieci i krewnych przy obsadzie stanowisk kościelnych, brak dyscypliny, wzrost zainteresowania wiarą przy spadku zaufania do instytucji kościelnych. Postulaty: miejscem, gdzie sformułowano program reform był klasztor benedyktyński w Cluny we Francji. W opactwie starano się przestrzegać reguł zakonnych sformułowanych przez św. Benedykta. Program reform to: zwiększenie dyscypliny w klasztorach, zwalczanie negatywnych zjawisk w Kościele, ruch pokoju bożego (Treuge Dei) mający narzucić ograniczenia rycerstwu (ograniczenie liczbę wojen pomiędzy feudałami).

  • Rywalizacja papiestwa z cesarstwem (spór o inwestyturę).

    Doktryna papiestwa - Kościół powinien być całkowicie nie zależny od władzy świeckiej. Prawo wybierania papieży przysługuje jedynie kardynałom. Cesarz i wszelka władza świecka jest powołana do pomocy i ochrony Kościoła i szerzenia wiary. 1075 - Dictatus papae dokument sformułowany przez Grzegorza VII głoszący nadrzędność władzy duchownej, prawo papieża do detronizacji cesarza, niepodważalność decyzji głowy Kościoła. Doktryna cesarstwa - Cesarz jest zwierzchnikiem politycznym i duchowym całego świata chrześcijańskiego, również Kościoła. W zakres jego władzy wchodzi również ingerencja w wewnętrzne sprawy Kościoła (kwestie dyscypliny, reformy, wybory dostojników kościelnych).
    W 1073 r. na tronie papieskim zasiadł Grzegorz VII, który oficjalnie zmierzał do centralizacji Kościoła pod absolutną władzą papieża. Przeszkodą na drodze do tego celu była bezpośrednia zależność biskupów niemieckich i północnowłoskich od cesarza, który dysponował w swoim państwie stanowiskami kościelnymi jako lennami, na które udzielał inwestytury upatrzonym przez siebie kandydatom.

    1. "Dictatus papae" - program papieża Grzegorza VII, w którym została sformułowana zasada wyższości papieża nad władzą świecką oraz wynikające z tego prawo do mianowania i usuwania wszystkich władców świeckich, w tym również cesarzy
    2. Grzegorz VII na początku swojego pontyfikatu wydal surowy nakaz potępienia synomi, przestrzegania celibatu, a co najważniejsze pod groźbą klątwy zakazał przyjmowania inwestytury z rąk świeckich; biskupów i opatów miały odtąd wybierać kolegia, zwane kapitułami, wybór zaś zatwierdzał papież
    3. działalności reformatorskiej nie poparł król Henryk IV, który przy poparciu biskupów niemieckich na synodzie w Wormacji ogłosił wybór Grzegorza za nieważny
    4. w odpowiedzi na to papież rzucił na Henryka klątwę, zwalniając tym samym jego poddanych od posłuszeństwa swojemu władcy; akt ten umocnił w Niemczech opozycję, zwłaszcza w Saksonii, która pozyskawszy większość książąt zapowiedziała powołanie nowego króla, o ile Henryk nie postara się o zdjęcie klątwy
    5. zagrożony utratą tronu Henryk IV udaję się do Canossy w roku 1077, gdzie przez trzy dni stał boso na mrozie prosząc o przebaczenie
    6. po cofnięciu klątwy, Henryk powraca do kraju i rozprawia się z opozycją; ogłosił detronizację Grzegorza VII (któremu nie pomogło rzucenie klątwy) po czym na czele wojsk wkroczył do Rzymu, obsadził na tronie papieskim swojego kandydata, Klemensa III, z rąk którego w 1084 r. przyjął koronę cesarską
    7. sprawa inwestytury na tym się nie skończyła, prowadzili ją bowiem następni papieże, których autorytet wzrósł podczas pierwszej wyprawy krzyżowej
    8. w 1122 r. Henryk V i papież Kalikst II podpisali w Wormacji konkordat, na mocy którego cesarz zrzekł się mianowania biskupów i opatów, którzy mieli być od tej pory wybierani przez kapituły katedralne
    9. konkordat wormacki nie zakończył walk o władzę ; gdy w 1176 r. Fryderyk I Barbarossa próbował wzmocnić swoją władzę nad północnymi Włochami trafił na zbrojny opór papiestwa i miast, które zawiązały przeciw niemu Ligę Lomgardzką; cesarz poniósł klęskę w bitwie pod Legnano (1176)
    10. za pontyfikatu papieża Innocentego III IV sobór laterański (1215) potwierdził absolutną władzę papieża w kościele zachodnim, podporządkowanie papieżowi władzy świeckiej, zakonów

  • Rozłam Kościołów.

    Od wczesnego średniowiecza religia chrześcijańska była wyznawana przez ludzi, którzy należeli do dwóch odrębnych kręgów cywilizacyjnych - łacińskiego i bizantyjskiego. Jeszcze w początkach drugiego tysiąclecia kultura łacińskiego, biednego Zachodu nie dorównywała bogatej, wyrafinowanej kulturze Greków. Patriarchowie[9] Konstantynopola - których autorytet uznawały powstałe na Bałkanach państwa i Ruś Kijowska - nie chcieli się podporządkować papieżom w Rzymie. Spory narastały w pierwszej połowie XI w. Grecy oskarżali Kościół rzymski o odejście od kultu czystości (ortodoksja), czego symbolem miało być zastąpienie chleba kwaśnego opłatkiem przy rozdawaniu komunii. Patriarcha Konstantynopola poczuł się zagrożony silnie podkreślanym przez reformy papieży prymatem papiestwa w całym świecie chrześcijańskim. Przyczyny rozłamu - schizmy wschodniej - były znacznie głębsze niż ambicje hierarchów Kościołów. A były to: doktrynalne - spór o pochodzenie Ducha Świętego od Ojca (wschodni) czy od Ojca i Syna (zachodni) i obyczajowo-liturgiczne - wystrój świątyń, zniesienie celibatu na wschodzie, komunia pod dwiema postaciami. Do ostrego konfliktu doszło w 1054 r. Legaci papiescy Leona IX wyklęli w Konstantynopolu patriarchę, a ten z kolei odpowiedział ekskomuniką[10] nałożona na łacinników. Kościół Wschodni został oskarżony o około 90 herezji. W 1054 r. nastąpił rozłam (schizma[11] wschodnia) Kościoła chrześcijańskiego na Kościół Zachodni - rzymskokatolicki i Kościół Wschodni - prawosławny.

7. Wyprawy Krzyżowe.

  • Przyczyny wypraw.
    1. bezpośrednią przyczyną ruchu krucjatowego było zwrócenie się cesarza Aleksego II do papieża Urbana II z prośbą o pomoc zagrożonemu przez Turków seldżuckich Bizancjum - papież w 1095 r. na synodzie w Clermont wzywa katolików do obrony miejsc świętych w Palestynie.
    2. papiestwo zaangażowane w konflikt z cesarstwem mogłoby - dzięki krucjatom - podnieść swoją pozycje, zaś zdobyte na Turkach ziemie miały być podporządkowane Stolicy Apostolskiej
    3. nastąpił znaczny wzrost liczby ludności, pojawiły się trudności z wyżywieniem ludności (fala głodu w latach 90-tych XI w.), znalezieniem pracy
    4. po wygaśnięciu wojen feudalnych i najazdów znacznie wzrosła liczba rycerstwa, które szukało nowego zajęcia i środków do życia; szczególnie duża liczba rycerstwa nie posiadająca lenn ani stałego zajęcia wzrastała w państwach gdzie ( np. We Francji) funkcjonowała zasada majoratu, czyli dziedziczenia przez najstarszego syna feudała
    5. olbrzymią rolę odegrały pobudki religijne
    6. obawiano się ekspansji tureckiej
    7. miasta pragnęły uzyskania dostępu do korzyści płynących z handlu ze Wschodem
    8. chęć wzbogacenia się, wizja wielkich łupów

  • Przebieg krucjat.

    Pierwsza krucjata i Królestwo Jerozolimskie - pierwsza krucjata zorganizowana w 1096 r. obejmowała dwie różne.

    1. wyprawa ,,chłopska" (ok. 60 tyś. w tym kobiet i dzieci) dowodzona przez Piotra z Amines, ciągnęła się lądem dopuszczając się po drodze grabieży i prowokując (zwłaszcza w Niemczech) pogromy Żydów; nie dotarła do celu, zdziesiątkowana podczas podróży chorobami, wycieńczona, wielu dostało się do niewoli tureckiej
    2. wyprawa rycerska (1096-1099) pod dowództwem Gotfryda a Bouillon wyruszyła do Konstantynopola skąd krzyżowcy po przejściu Anatolii zajęli królestwo Armenii, Edessę (tworząc tam hrabstwo), opanowali Syrię wraz z silnie ufortyfikowaną Antiochią, oraz zdobyli szeroki pas ziemi między rzeką Jordan a M. Śródziemnym; na tych terenach utworzono Królestwo Jerozolimskie
    3. Królestwo Jerozolimskie - utworzone w 1099 r. jako lenno papieskie, obejmowało tereny Palestyny i Syrii z czasem podporządkowano sobie inne powstałe tam państwa chrześcijańskie (hrabstwo Edessy, Trypolis, księstwo Antiochii); pierwszym władcą został Gotfryd z Bouillon, który używał tytułu ,,obrońcy Groby Świętego’’ (dopiero jego następcy używali tytułów królewskich

    Druga wyprawa (1147-49). Po zdobyciu przez Turków w 1147r . hrabstwa Edessy wyruszyła druga krucjata, której organizatorem był Bernard z Clairvaux. Wyruszyło rycerstwo francuskie pod wodzą króla Ludwika VII i rycerstwo niemieckie pod Konradem III. Konradowi nie udało się przełamać oporu tureckiego i powrócił do Europy, francuskie wojska zostały podzielone - część została rozgromiona a druga wprowadziła zamieszanie w Królestwie Jerozolimskim. Ostatecznie nie udało się odzyskać Edessy i zapewnić bezpieczeństwa Królestwu J.

    Trzecia wyprawa (1189-92). W 1187 r. sułtan turecki Saladyn zajął Królestwo J. a w rękach chrześcijańskich pozostało tylko Tyr, Trypolis i Antiochia. Na pomoc wyruszyła wyprawa na czele której stanęli cesarz Fryderyk Barbarossa, król Anglii Ryszard Lwie Serce i król Francji Filip August. Wyprawa niemiecka odniosła kilka sukcesów, ale cesarz utopił się w rzece Selef, co spowodowało zamieszanie w armii. Niedobitki dotarły do Jerozolimy. Wyprawa Filipa zakończyła się zdobyciem Akki i wycofaniem się z krucjaty. Wyprawa Ryszarda zajęła Cypr i kontynuowana odniosła kilka sukcesów. Krucjata zakończyła się pokojem z sułtanem Saladynem na mocy którego w ręce chrześcijan przeszedł wąski pas ziem nadmorskich, swoboda dla pielgrzymów w miejscach świętych.

    Czwarta krucjata i Cesarstwo Łacińskie (1202-1204). W latach 1202-4 papiestwo (Innocenty III) podjęło kolejną wyprawę ulegając namową Wenecji, która chciała zrealizowania własnych interesów politycznych i ekonomicznych na Bałkanach zorganizowała przeprawę przez morze. Wyprawa skierowana była w kierunku Egiptu i Królestwa Jerozolimskiego. Krzyżowcy, za namową Wenecji, wmieszali się w walki wewnętrzne w Konstantynopolu. W 1204 r. miasta zostało zdobyte, doszczętnie złupione, a ludność zmasakrowana. Na tronie cesarskim zasiadł jeden z przywódców wyprawy - Baldwin, hrabia Flandrii. Utworzyli tam Cesarstwo Łacińskie, które obejmowało tereny obecnej Grecji, Tracji, Macedonii i wysp M. Egejskiego. W 1261 r. władze w cesarstwie objął cesarz z dynastii bizantyjskiej.

    Krucjata dziecięca (1212). Uczestnikami wyprawy były dzieci, których niewinność miała wyzwolić Grób Pański. Te które nie zginęły z powodu głodu i chorób, stały się ofiarami handlarzy niewolnikami.

    Piąta krucjata (1217-21). Na czele wyprawy stali król węgierski Andrzej II i książę austriacki Leopold VI. Główna armia krzyżowców uderzyła na Egipt, gdzie po krótkotrwałych zwycięstwach wyprawa zakończyła się klęską i odwrotem.

    Trzy ostatnie krucjaty. Przeprowadzona w latach 1228-9 wyprawa cesarza Fryderyka II, który w bezkrwawy sposób (dzięki układam z sułtanem Egiptu) odzyskał część dawnego królestwa, wraz z Jerozolimę, Betlejem i Nazaretem. Cesarz poślubił księżniczkę jerozolimską, nabywając tym prawo do Królestwa Jerozolimskiego. Wielu historyków nie uznaje tej wyprawy za krucjatę z powodu nałożonej na cesarza ekskomuniki i braku walk. Jednak w roku 1244 znowu Jerozolima została zdobyta przez muzułmanów, a dwie ostatnie krucjaty (1248-54 i 1270), dowodzone przez króla Francji Ludwika IX Świętego, na Egipt i Tunis, zakończyły się niepowodzeniem ( w pierwszej wszyscy dostali się do niewoli, podczas drugiej król zmarł z powodu epidemii)

  • Bilans krucjat.

    1. krucjaty spowodowały ogromny rozwój miast, w szczególności Genui i Wenecji
    2. znacznie przyspieszyły proces rozwoju gospodarki towarowo - pieniężnej
    3. zostały nawiązane kontakty kulturalne z wyżej pod tym względem stojące krajami Wschodu
    4. na M. Śródziemnym na ogromną skalę rozrosła się żegluga morska, skutkiem czego rozwinął się handel z Lewantem i pół. Afryką
    5. aż do IV wyprawy rósł dzięki krucjatom prestiż papiestwa, a także majątek Kościoła, który w zamian za udzielenie krzyżowcom pożyczki na wyprawę przejmował ich majątki ziemskie
    6. powstanie zakonów rycerskich (joannici - bractwo św. Jana, głównie rycerstwo włoskie, powstało w latach 20-tych XII w, templariusze - rycerze Hugona de Payens - rycerstwo francuskie, 1118, Krzyżacy - Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego - rycerstwo niemieckie, 1190
    7. fanatyzm religijny i ideologia walki z niewiernymi spowodowały wzrost prześladowań w samej Europie, dotyczyło to ludów pogańskich, ludności żydowskiej oraz odłamów Kościoła katolickiego uznanych za heretyków

  • Inne krucjaty w Europie.

    W XII w książęta niemieccy organizowali liczne wyprawy przeciw Słowianom Połabskim, zakończone podbojem i zgermanizowaniem obszarów pomiędzy Łabą i Odrą. W XIII w podejmowane były krucjaty przeciwko ludom bałtyckim z głównym udziałem Niemców skupionych w zakonach rycerskich Krzyżaków i kawalerów mieczowych. Do końca trzynastego stulecia doprowadziły one do podboju obszaru pomiędzy Wisłą a Niemnem oraz między Dźwiną a Zatoką Fińską i utworzenia na tych terenach państwa zakonnego w Prusach i Inflantach. Znacznie krócej trwały wyprawy na południe Francji przeciw sekcie albigensów (1209-29) przeciw Aragonii (1285), która wbrew woli papieża zagarnęła Sycylię, przeciw Litwie w 1322, w XIV i XV w. przeciw Turkom (1397 i 1444), czy czeskim husytom (1421-32) Od VIII w. do 1942 r. trwały wojny ( tzw. rekonkwista[12]) chrześcijańskiej ludności Półwyspu Iberyjskiego o wyzwolenie spod panowania Arabów. Głównym ośrodkiem walk były tereny nie zdobyte przez Arabów Asturii i hrabstwa Barcelony. Wyprawy wojenne , w których brało udział liczne rycerstwo zachodnioeuropejskie, przerywane długimi okresami pokoju, doprowadziły do powstania królestw Portugalii, Kastylii i Aragonii. Wielka wyprawa dowodzona przez króla Kastylii Alfonsa VIII w 1212 r. doprowadziła do wyparcia Arabów ze środkowej części półwyspu. W połowie XIII w. tereny Arabów skurczyły się do południowego skrawka, emiratu Grenady, który ostatecznie upadł w 1492 r. kończąc epokę rekonkwiskaty

8. Kryzys ideologiczny i polityczny w Europie w XIV - XV w.

  • Konflikt Filipa IV Pięknego z papieżem.

    Początkiem zatargu pomiędzy królem Francji, a papieżem Bonifacym VIII , było nałożenie przez króla podatków na francuski kler i zatrzymanie opłat, które Kościół uiszczał kurii rzymskiej[13]. Rzeczywistym podłożem konfliktu było dążenie Filipa do niemalże władzy absolutnej i pretensje papieża do panowania nad światem. Król francuski uzyskał poparcie zwołanego w 1302 zgromadzenie reprezentantów społeczeństwa - Stany Generalne[14] - wyszedł z tego konfliktu zwycięsko, a nowy papież otworzył swoim pontyfikatem okres podporządkowania papiestwa Francji.

  • Niewola awiniońska.

    Niewola awiniońska to okres (1305-1377), w którym papieże rezydowali i byli wybierani w Awinionie. Była ona wynikiem przegranej walki papiestwa z królem Francji Filipem IV. pod jego naciskiem wybrano w 1305 r. papieżem biskupa francuskiego z Bordeaux , który jako Klemens V pozostał we Francji przenosząc siedzibę papiestwa do Awinionu. Jego następcy wykupili to miasto z rąk hrabiego Prowansji. W ten sposób władza papieska znalazła się pod stałą kontrolą władców francuskich. Niewola papieży doprowadziła do kryzysu w Kościele powszechnym. Papiestwo bowiem utraciło swoją potęgę polityczną, władzę nad Państwem Kościelnym, a także władzę nad lokalnymi kościołami, co próbowali wykorzystać władcy świeccy (Anglii, Francji, we Włoszech ograniczono kościelny wymiar sprawiedliwości, kontrola nad mianowaniem biskupów, próba narzucenia podatków Kościołowi).Niewola była też okresem w którym ówcześni papieże wykorzystali do budowy scentralizowanej monarchii. Wzrosła rola kurii rzymskiej, rozbudowano sądownictwo papieskie, na sile przybrała powołana w XIII w. inkwizycja[15], nabrała impetu polityka fiskalna papiestwa. Pobierano opłaty za czynności prowadzone przez kurię, z różnych państw ściągano świadczenia na rzecz papiestwa (annaty, świętopietrze[16]), handlowano beneficjami. Na dworze papieskim szerzyła korupcja, walka wewnętrzna o wpływy i godności, plenił się nepotyzm.

  • Wielka schizma zachodnia (1377-1417).

    W 1377 r. popierany przez Karla IV Luksemburskiego papież Grzegorz XI przeniósł się z powrotem do Rzymu. Jednakże jego rychła śmierć doprowadziła do rozłamu w Kościele (schizma zachodnia), kiedy to kolejni papieże byli wybierani równolegle w Rzymie i w Awinionie (papież i antypapież[17]). W historii Kościoła wielokrotnie dochodziło do wyboru antypapieża, ale gdy w XIV w. papiestwo stało się scentralizowaną monarchiom rozłam ogarnął cały Kościół. Na początku XV w. wobec utrzymującej się w kościele schizmy narodził się ruch soborowy, który miał doprowadzić do rozłamu w Kościele. Na kolejnych soborach powszechnych[18] w Pizie, Konstancji i Bazylei zaczęli zdobywać przewagę zwolennicy koncyliaryzmu (doktryna o wyższości soboru powszechnego nad papieżem) nad kurializmem (wyższość papieża). Pod wpływem koncyliarystów sobory detronizując jednych papieży i wybierając swoich (jako jedynych) usiłowały narzucić wyższość swojej władzy nad władzą papieży. W wyniku ruchu soborowego w Konstancji wydano dekret o wyższości soboru nad papieżem, ale nie doprowadził on do przezwyciężenia rozłamu. Doszło dopiero do tego w 1449 r. kiedy to ostatni z antypapieży (Feliks V) złożył swoją władzę.

  • Ruchy heretyckie[19].

    Średniowieczne herezje był formą protestu religijnego, często także społecznego, przybierającego postać koncepcji odmiennych od dogmatów kościelnych. Zrodziły się one z żarliwości religijnej, która nałożyła się na ostre konflikty społeczne, stąd często przybierały charakter ruchów społeczno - religijnych. Herezje na dużą skalę pojawiły się na przestrzeni XI - XV w., przygotowując w znacznym stopniu grunt pod reformację. Ich źródłem była niezgodna z nauką Kościoła interpretacją Pisma Świętego, zarówno w kwestiach wiary jak i społecznych.

    1. bogumiłowie - ruch działający od X w. w Bułgarii; krytykowali system feudalny, głosili ascezę, nie uznawali Starego Testamentu i chrztu
    2. katarzy - działali w południowej Francji od XI w., występowali przeciwko feudalizmowi i hierarchii kościelnej
    3. waldensi - (XII-XV w) ruch zapoczątkowany przez Piotra Waldo z Lyonu, skupiający głównie biedotę; postulowali reformy kościoła, praktykowali ubóstwo, ścigani przez inkwizycję, wytępieni przez krucjaty
    4. albigensi - działali we Francji w XII/XIII w.; odrzucili sakramenty, wystąpili przeciw obciążeniom feudalnym; wybici przez krucjaty
    5. Jan Winklef - angielski teolog, reformator religijny, występujący przeciwko świeckiej potędze Kościoła
    6. Jan Hus - profesor teologii na uniwersytecie praskim, występował przeciw nadużyciom w Kościele, domagał się głoszenia Ewangelii przez świeckich, komunii pod dwiema postaciami; ostatecznie spłoną na stosie w Konstancji w 1415 mimo listu żelaznego[20] od Zygmunta Luksemburskiego, króla Niemiec

  • Wojny husyckie.

    Wojny husyckie były prowadzone w latach 1419-34 przez husytów w Czechach i krajach ościennych przeciw królowi Niemiec Zygmuntowi Luksemburskiemu, który po śmierci Wacława IV miał odjąć tron czeski.

    1. 1415 - spalenie Husa spowodowało oburzenie i zaognienie sytuacji w Czechach lipiec 1419 - wybuch rewolty w Pradze przeciw patrycjatowi miejskiemu zdominowany przez Niemców; tłum wyrzucił rajców przez okno
    2. wkrótce zmarł król czeski Wacław IV, a Zygmunt Luksemburczyk nie szedł na ustępstwa wobec husytyzmu
    3. publiczne stracenie przez Zygmunta 23 przywódców wystąpień praskich w Wrocławiu
    4. w odpowiedzi na to mieszkańcy Pragi wystosowali apel do całego narodu; na ich wezwanie przybyli taboryci (radykalny odłam husytów) pod dowództwem Jana Żiżki i rozbili wojska Jana Luksemburskiego oblegającego Pragę; w następstwie tego sejm czeski pozbawił Luksemburczyka tronu a husyci ofiarowali koronę królowi polskiemu Władysławowi II Jagielle, której nie przyjął
    5. Żiżka gromił najazdy krzyżowców i tłumił bunty panów czeskich; po jego śmierci w 1424 r. na czele taborytów stanął Prokop Wielki; rozbił kolejne krucjaty w latach 1426, 1427 i 1431; do roku 1428 organizował wyprawy na kraje ościenne: Morawy, Śląsk, Misnię, Turyngię
    6. znużone wojną społeczeństwo czeskie popierało umiarkowany odłam husytów - utrakwistów , którzy jeszcze w 1432 r. rozpoczęli rokowania z soborem bazylejskim, uwieńczone zawarciem kompaktów praskich, stanowiących kompromis z katolicyzmem - taboryci odrzucili kompakty i doszło do krwawych walk pomiędzy taborytami i utrakwistami; ostatecznie taboryci ponieśli klęskę pod Lipanami w 1434 r.
    7. w 1434 Zygmunt Luksemburski zatwierdził kompakty, utrakwiści uznali go za króla Czech.

  • Wojny domowe.

    1. wojny Habsburgów, Wittelsbachów i Luksemburgów o tron niemiecki w czasie Wielkiego Bezkrólewia (1250-73) po śmierci Fryderyka II
    2. wojny miast we Włoszech
    3. wojna "dwóch róż" toczona w latach 1455-85 miedzy arystokratycznymi rodami Yorków (biała róża) i Lancasterów (róża czerwona) o władzę w Anglii; z trwającej 30 lat wolny zwycięstwo wyszedł potomek obu rodów Henryk Tudor, który w 1485 jako Henryk VII zapoczątkował panowanie dynastii Tudorów w Anglii
    4. walki górali szwajcarskich o niezależność polityczną (uzyskali ją dopiero w 1499 r.) w czasie wielkiego bezkrólewia w Niemczech

  • Wojna stuletnia (1337-1453).

    Przyczyny

    1. rycerstwo, którego dochody w wyniku kryzysu feudalizmu zaczęły poważnie spadać, upatrywało w wojnie i spodziewanych łupach możliwość powetowania sobie strat jakie przyniósł spadek wartości renty feudalnej
    2. rywalizacja francusko - angielska o bogatą Flandrię
    3. dążenia królów francuskich do podporządkowania sobie posiadłości angielskich znajdujących się we Francji
    4. pretensje króla Anglii Edwarda III do tronu francuskiego po wygaśnięciu dynastii Kapetyngów

    I etap wojny - w pierwszym okresie wojny zapoczątkowanej klęską floty francuskiej pod Sluis w 1340, mniej liczna ale lepiej zorganizowana , posiadająca dobrych łuczników armia angielska odnosiła wiele zwycięstw. Po okresie niszczącym oba kraje "czarnej śmierci", kiedy dżuma zdziesiątkowała w każdym z nich niemal 1/3 ludności, Francja poniosła kolejne klęski: pod Crecy 1346 i Poitres 1356, w wyniku której do niewoli dostał się król Francji Jan II Dobry. Niepokoje we Francji związane z wybuchem powstania chłopskiego (tzw. żakierii w 1358) oraz wystąpienie Stanów Generalnych przeciw władzy królewskiej doprowadziły do zawarcia pokoju z Anglią w 1360w Bretign. Na jego mocy Karol (późniejszy Karol V Mądry) oddał Anglii Akwitanię i port Calais. W 1365 doszło ponownie do wojny, tym razem do krótkotrwałej, zakończonej w 1375 rozejmem niekorzystnym dla Anglii (straciła większość swoich nabytków)

    II etap wojny - po prawie 40-sto letnim okresie pokoju działania wijenne zostały wznowione w 1413. Po bitwie pod Azincourt - 1415- w której wojska angielskie wsparte przez znakomitych łuczników rozgromiły o wiele liczniejszego przeciwnika, Henryk V zajął Normandię i zmusił chorego umysłowo króla Francji Karola VI Szalonego do zawarcia traktatu w Troyes - 1420, a po zawarciu małżeństwa z jego córką został uznany za następcę tronu francuskiego. Francuzi, którzy nie pogodzili się z tym, wraz z wydziedziczonym delfinem[21] wycofali się na południe od Loary. Po śmierci Henryka V i Karola Szalonego w północnej części Francji rozpoczął panowanie małoletni król angielski Henryk VI , ale jednocześnie tytuł królewski przyjął delfin jako Karol VII.

    III etap wojny - o dalszym przebiegu wojny zadecydowała postawa społeczeństwa francuskiego, zrażonego do Anglików, nastawionego coraz bardziej patryjotycznie. W 1429 młoda dziewczyna z Lotaryngii Joanna d’Arc stanęła przed Karolem VII oświadczając, iż otrzymała od Boga misję wypędzenia z kraju Anglików i doprowadzenia do koronacji prawowitego króla Francji. Potrafiła przekonać i króla, i żołnierzy w wyniku czego doszło do wyzwolenia oblężonego Orleanu i zdobycia Remis, gdzie Karol VII uroczyście koronował się na króla Francji. Nastąpił wówczas pomyślny okres wojny dla Francuzów. Ustępstwa, które uczynił Karol na rzecz Burgundii (uznał suwerenność księstwa) doprowadziły do osłabienia Anglii i utraty przez nią Paryża. Po krótkim okresie zawieszenia broni w 1449, król Francji zorganizowawszy armię podjął na nowo walkę. Zwycięstwa Francji pod Formigny- 1450 i Castillion - 1453 przesądziły o losach wojny, zakończonej bez traktatu pokojowego wybuchem walk

9. Powstanie pierwszych monarchii stanowych[22] w Europie Zachodniej.

  • Powstanie parlamentu angielskiego.

    1. Henryka II Plantagenet syn wnuczki Wilhelma Zdobywcy i hrabiego Andegaweni Gotfryda Plantageneta zosta władcą Anglii i najpotężniejszym wasalem króla Francji jako książę Normandii i Andygawenii; rozpoczął walkę o tron francuski; po małżeństwie z księżniczką Akwitanii Eleonorą przyłączył do swoich posiadłości środkowo - zachodnią Francję
    2. z powodu małej skuteczności systemu feudalnego (pocztu wasali) wprowadził na szeroką skalę wojsko zaciężne, co wiązało się z większymi wydatkami królewskimi
    3. reformy przeprowadzone przez Henryka II Plantageneta (konstytucje Clareendońskie - 1164 - zniesienie przywilejów Kościoła angielskiego, głownie podatkowe) w dziedzinie administracji, sądownictwa i skarbowości (ograniczenie kompetencji sądów duchownych, nałożenie podatków na dobra kościelne, podatek powszechny, służba wojska lenników zastąpiona podatkiem) wywołały sprzeciw arcybiskupów Canterbury, prymasa Anglii Tomasza Becketa (zamordowanego w 1170); wobec oporu kleru i buntu baronów, król nadał duchowieństwu immunitet sądowy i skarbowy
    4. syn Henryka II, Jan bez Ziemi (1199-1216) narzucił podatki na duchowieństwo, które zwróciło się do papieża Innocentego III, który narzucił klątwę na Jana bez Ziemi
    5. kiedy Jan przegrał wojnę z francuskim Filipem II Augustem i utracił na jego rzecz posiadłości we Francji , wybuchło przeciw niemu powstanie; ratując koronę zgodził się na wydanie Wielkiej Karty Swobód 1215 r.
      • król zobowiązał się do nie nakładania podatków bez zgody ogólnej Rady Królewskiej, składającej się z duchownych i świeckich dostojników oraz wasali królewskich
      • żaden wolny człowiek nie mógł być aresztowany, ani więziony albo pozbawienia mienia, wyjęty spod prawa bez wyroku sądów tego samego stanu, sądów równych
      • postanowienia Karty były łamane przez Jana bez Ziemi i jego syna, Henryka III
    6. kiedy jednak Henryk III zażądał wysokich podatków od baronów, ci wezwali ludność do powstania (na czele którego stanął Szymon de Montfort), ale niższe rycerstwo i miasta wzięła udział w tym ruchu w zamian za dopuszczenie ich przedstawicieli do kontroli nad królem
    7. po zwycięstwie w 1265 Szymon de Montfort zwołał na narady biskupów, baronów, rycerstwo i mieszczaństwo, datę tę uważa się za początek angielskiego parlamentaryzmu
    8. ostatecznie w XIV i XV w. podzielony on został na dwie izby, wyższą - Lordów (dostojnicy kościelni, książęta lub hrabiowie - więksi feudałowie) i niższą - Gmin (przedstawiciele rycerstwa i miast)

  • Monarchia stanowa we Francji.

    1. drogą małżeństw w 1154 r. tron angielski dostał się francuskim Plantagenetom, którzy skupiali oprócz Normandii całą zachodnią Francję; w sumie prawie 8-krotnie więcej niż ziemie Kapetyngów
    2. głównym celem Kapetyngów było odegranie ziem francuskich Plantagentom
    3. Filip II August (1180-1223) uzyskawszy poparcie miast francuskich podjął walkę z królem angielskim, Janem bez Ziemi - odebrał mu Normandię i hrabstwa północnej Francji; Jan próbował je odzyskać ale został rozbity pod Bouvines w 1214
    4. Kapetyngowie zyskali sobie w ciągu XII i XIII w. poparcie miast, poniweaż wspomagali komuny w walce z seniorami; anarchia w kraju i samowola feudałów powodowała wspieranie miast dążeń króla do centralizacji kraju
    5. poza zasięgiem Kapetyngów pozostawała południowa Francja, lepiej rozwinięta gospodarczo od północy
    6. pierwsze próby podbicia południa podjął Filip II August; za jego panowania rozpoczęły się zainicjowane przez papieża Innocentego III wyprawy zbrojne przeciwko krzewiącemu się tam ruchowi Albigensów, uznanego przez Kościół za herezję
    7. krucjaty przeciwko Albigensom trwały w 1209-29 i zniszczyły kraj, który został ostatecznie przyłączony do posiadłości Kapetyngów w 1250 r. przez Ludwika IX Świętego
    8. do schyłku XII w. coraz częściej występowali legiści, tworzący zręby ustroju państwa (zasada suwerenności i podległości całej ludności rozkazom królewskim); na czele powszechnych prowincji stanęli urzędnicy powoływani i odwoływani przez króla - prowadziło to do centralizacji władzy
    9. przezwyciężenie rozbicia feudalnego i zburzenie hierarchii lennej doprowadziło do nowej organizacji społeczeństwa francuskiego; dzieliło się ono na stany, różniące się między sobą funkcją społeczną i uprawnieniami: duchowieństwo (podległość sądom kościelnym, wolność od podatków), szlachta (dziedziczna), mieszczanie i chłopi
    10. w 1302 r. z inicjatywy Filipa Pięknego zwołano Stany Generalne(przedstawicieli trzech stanów), którzy zgodzili się na wyższe podatki.

Renesans

1. Kolonialna ekspansja europejska w XV i XVI w.

  • Geneza odkryć geograficznych.
    1. pojawienie nowych technik żeglarskich (busola, dokładniejsze mapy, lepsze statki - karawele) oraz rozwój badań naukowych (teoria kulistości Ziemi)
    2. fale głodu, epidemie, zniszczenia wojenne w Portugalii, powodował kryzys, który dotknął warstwy feudalne i popchnął je do udziału w wojnach i podbojach poza granicami Płw. Iberyjskiego
    3. chęć zdobycia kruszców i rzadkich towarów (jedwab, pachnidła, przyprawy - pieprz, wanilia, cynamon), które przypływały do Europy przez Lewant[23] za pośrednictwem kupców arabskich
    4. bardzo silnie odczuwany brak kruszców spowodowany odpływem do kieszeni kupców arabskich pośredniczących w handlu lewantyjskim
    5. trudności handlu lewantyjskiego spowodowane ekspansją Turków i wysokimi opłatami celnymi nakładanych przez sułtanów egipskich spowodowały iż koniecznością stało się poszukiwanie nowej drogi do Indii
    6. chęć przygody, poznania świata, szerzenia chrześcijaństwa; rozbudzona przez humanistów ciekawość świata; krążące opowieści o skarbach Dalekiego Wschodu
    7. na Płw. Iberyjskim zakończyła się rekonkwista, pozbawiając rycerzy ich podstawowego zajęcia i częściowo źródła utrzymania

  • Cywilizacje Ameryki.

    Majowie - zamieszkiwali tereny Gwatemali, Hondurasu i Płw. Jukatan; opracowali bardzo dokładny kalendarz, znali pismo idiograficzne, wyrabiali papier z kory dzikiego figowca, wznosili wspaniałe świątynie, piramidy, obserwatoria astronomiczne

    Aztekowie - tereny dzisiejszego Meksyku, od Pacyfiku po Zat. Meksykańską; opracowali kalendarz, znali pismo, stworzyli bogatą literaturę, wznosili monumentalne budowle

    Inkowie - tereny dzisiejszej Kolumbii po Chile; posiadali znakomicie utrzymaną sieć dróg, pismo węzełkowe, wysoki poziom chirurgii i stomatologii, rozwój matematyki i astronomii, posiadali dobrze utrzymaną sieć irygacyjną

  • Wyprawy portugalskie.

    1. Henryk Żeglarz - dzięki posiadanemu majątkowi mógł organizować wiele wypraw, inicjował osadnictwo na Azorach i ekspansję na tereny afrykańskie, która miała dostarczać złota, kość słoniową i niewolników; dotarł do Wysp Zielonego Przylądka, W. Kanaryjskich, Zat. Gwinejskiej, w 1471 r. przekroczył równik
    2. Bartłomiej Diaz - w latach 1487-8dotarł do Przylądka Burz (zw. Przylądkiem Dobrej Nadziei) w Afryce Południowej
    3. Vasco da Gama - w latach 1497-8 odkrył drogę morską do Indii

    W 1494 r. Królestwa Hiszpanii i Portugalii zawarły traktat w Tordesillas, który ustalał podział ich stref wpływów. Granicę przeprowadzono przez Atlantyk. Tereny rozciągnięte na wschód, czyli Afryka i O. Indyjski przypadły Portugalii, ziemie na zachód Hiszpanii. Portugalczycy dotarli na tereny bardzo zaludnione o bardzo rozwiniętym handlu w którym główną rolę ogrywali kupcy muzułmańscy. Celem wypraw było więc pozyskanie jak najwięcej towarów Wschodu na jak najkorzystniejszych warunkach. Na początku XVI w dzięki podbojom Portugalia zdominowała handel na O. Indyjskim i zapanowała na jego wodach. Na zajętych terenach (także w Afryce) Portugalczycy zakładali faktorie handlowe skąd towary przywożono do Lizbony a następnie za pośrednictwem kupców holenderskich do Antwerpii, Amsterdamu i innych portów królewskich w XVI w.

  • Wyprawy hiszpańskie.

    1. Krzysztof Kolumb - Włoch w służbie hiszpańskiej; dotarł do Ameryki Środkowej (12 X 1492 odkrył wyspę Guanahani, nazwaną przez niego San Salwador) przekonany, że dotarł do Indii
    2. Amerigo Vespucci - w latach 1499-1500 i 1501-2 zbadał i opisał wybrzeże Brazylii
    3. Ferdynand Magiellan - w latach 1519-21 opłynął świat dookoła

    W 1519 r. do Ameryki Środkowej dotarł Ferdynand Cortez, który rozpoczął systematyczny podbój Meksyku. Jego sukces zapewniała, mimo małej liczebności wojska (600 ludzi) nieznana tubylcom broń palna, konie a także wierzenia tubylców, według których na ziemie Azteków miał powrócić bóg o białej skórze, by zawładnąć swoim królestwem. Ponieważ w Meksyku Hiszpanie nie znaleźli złota, skierowali się do Ameryki Południowej w poszukiwaniu legendarnej krainy niesłychanych bogactw - El Dorado. Tam kolejne wyprawy Diego D’Almagro i Franciszka Pizarro doprowadziły do opanowania przez konkwistadorów terenów Peru, Ekwadoru, Kolumbii i północnego Chile. W połowie XVI w. imperium hiszpańskie obejmowało tereny od dzisiejszej Kalifornii, Luizjany i Florydy do środkowej części Ameryki Południowej. Amerykańskie terytoria zostały podzielone na dwa wicekrólestwa - Nową Hiszpanię ze stolicą w Meksyku i Nową Kastylię ze stolicą w Limie.

  • Skutki odkryć geograficznych.

    1. wyniszczenie cywilizacji Majów, Azteków i Inków; w centrum państwa Azteków - w dolinie Anahuac - przed przybyciem Europejczyków żyło ok. 25 mln Indian, w 1605 r. żyło zaledwie 1 mln
    2. rozwój miast portowych, jak Antwerpia, Amsterdam przy jednoczesnym upadku miast włoskich
    3. powstanie nowych szlaków morskich
    4. handel niewolnikami, których sprowadzano z Afryki do Ameryki
    5. rewolucja cen - gwałtowny skok cen niemal wszystkich towarów - wywołana napływem dużych ilości kruszców do Europy
    6. rozwój korsarstwa; w XVI w. Holandia, Anglia, Francja reprezentowane były wyłącznie przez floty korsarskie; do rywalizacji o posiadłości zamorskie przystąpiły dopiero w XVII w.
    7. zasadnicza zmiana obrazu świata w świadomości ludzkiej; poszerzenie wiedzy o świecie
    8. upadło rzemiosło w Portugalii i Hiszpanii - potrzebne towary sprowadzano z koloni
    9. z Hiszpanii i Portugalii emigrowali bardziej przedsiębiorczy ludzie, pozostawali mniej zaradni
    10. narodziny imperiów kolonialnych
    11. pojawienie się w Europie nowych roślin i nie znanych dotąd używek

2. Gospodarka towarowo - pieniężna w Europie Zachodniej w XV-XVI w.

  • Dualizm w rozwoju Europy.

    Dualizm - dwoistość, istnienie obok siebie dwóch przeciwstawnych lub uzupełniających się zjawisk, tendencji, zasad. W życiu gospodarczym Europy, odkrycia nowych lądów, postęp techniczny, rozwój handlu, sytuacja polityczna scentralizowanych państw doprowadziły do wykształcenia w Europie Zach. gospodarki towarowo - pieniężnej. Na terenach Europy Wsch. wykształcił się inny ekstensywny typ gospodarki folwarczno - pańszczyźnianej.

    Na zachód od Łaby

    1. udział w wielkich odkryciach geograficznych, rozwój techniki, przemysłu okrętowego
    2. rozkwit handlu międzynarodowego i miast, szczególnie nadmorskich
    3. zawieranie z chłopami dzierżaw krótkoterminowych oraz podnoszenie czynszu przy kolejnych umowach
    4. rozwój samodzielnych gospodarstw chłopskich dzierżawionych za stale podnoszony czynsz lub za połowę produkcji uzyskanej z gospodarstwa
    5. bezpośredni wytwórca - chłop - zainteresowany jakością i ilością uzyskanych plonów
    6. wskutek wzrostu obrotu pieniężnego wzrasta znaczenie chłopów jako nabywców na rynku miejskim
    7. rozwój handlu, miast i mieszczaństwa oraz wprowadzenie armii zaciężnych doprowadza do zmniejszenia roli szlachty
    8. przekształcenie się średniowiecznych monarchii stanowych w nowożytne scentralizowane państwa, wzrost silnej władzy królewskiej, ograniczenie roli parlamentów i feudałów (m.in. burzenie murów obronnych zamków feudałów)

    Na wschód od Łaby.

    1. państwa tego regionu nie uczestniczą w odkryciach geograficznych
    2. handel oparty o szlaki lądowe, ze szlaków wodnych największą wolę odgrywała Wisła
    3. zmiana świadczeń pieniężnych na pańszczyznę stale zwiększaną
    4. rozwój folwarku pańszczyźnianego, opartego na pracy chłopa przywiązanego do ziemi
    5. system gospodarki folwarczno - pańszczyźnianej powoduje brak zainteresowania bezpośredniego wytwórcy - chłopa - jakością prowadzonej przez niego gospodarki
    6. ograniczenie obrotu pieniędzy, zmniejszenie wydajności pracy, spadek znaczenia chłopów jako nabywców na rynku miejskim
    7. wzrost folwarków i wielkich latyfundiów magnackich, ograniczenie praw mieszczan i pozostawienie pospolitego ruszenia zwiększa niepomiernie znaczenie szlachty
    8. pod wpływem zagrożenia z zewnątrz również sfeudalizowane monarchie Europy Środkowo - Wschodniej weszły stopniowo na drogę odgórnego sterowania przemian; w Rzeczypospolitej następuje wzrost roli szlachty i znaczenia parlamentu, osłabienia władzy centralnej i roli króla, rozkwit ,,złotej wolności"

  • Gospodarka towarowo - pieniężna.

    1. rozwijający się intensywnie handel międzynarodowy stworzył dogodne warunki do rozwoju nowoczesnych form rozliczeń pieniężnych
    2. ogromne ryzyko związane z transportem morskim skłaniało przedsiębiorców do łączenia się w spółki , które z czasem przekształcały się z kompanie handlowe, działające często pod protektoratem państw i uzyskujące monopol na handel z określonym regionem
    3. stale zwiększane obroty towarowe wymagały kredytu i możliwości rozliczeń bezgotówkowych; w XV i na początku XVI w. umożliwiło to rozwój domów bankowych zwłaszcza w Genui, Florencji, Norymberdze
    4. powstanie banków ułatwiło politykę handlową pomiędzy różnymi miastami; wprowadzenie weksli i listów kredytowych uwolniło przedsiębiorców od kłopotliwego przewożenia gotówki
    5. w XVI w. sprawowaną dotychczas przez wielkie banki rolę instytucji umożliwiających rozliczenia bezgotówkowe przejęły giełdy
    6. w tym okresie ogromnie rozwinęły się ośrodki miejskie i portowe (Wenecja, Amsterdam, Londyn, Antwerpia, Paryż)
    7. rozwinął się system nakładczy[24] i manufaktury
    8. nastąpiła specjalizacja regionów Europy: sukiennictwo we Flandrii, Anglii, Włoszech; przemysł okrętowy: w Anglii i Niderlandach; wytwórczość metalurgiczna w Anglii

    9. Rewolucja cen - zjawisko spowodowane napływem kruszców z koloni, doprowadziło do wzrostu pieniędzy w obiegu i spadku jego wartości (inflacja). Nastąpił wówczas gwałtowny wzrost cen na artykuły spożywcze przy małym wzroście na wyroby rzemieślnicze. Skutki rewolucji cen: zubożenie niższych warstw społeczeństwa a bogacenie się właścicieli ziemskich; pogłębienie stosunków pańszczyźnianych w Europie Wschodniej; ruina drobnych wytwórców spowodowała duże bezrobocie; konflikty w państwach Europy Zachodniej; powstania chłopskie w Anglii, Francji i Niemczech.

3. Reformacja i Kontrreformacja w Europie.

  • Przyczyny reformacji.
    1. upadek autorytetu moralnego pogłębiany przez nadużycia w administracji i hierarchii kościelnej; walka o beneficja[25], tworzenie się klik, nepotyzm, symonia, handel odpustami
    2. ludzie końca średniowiecza, epoki pomorów i wojen, przesiąknięci strachem poszukiwali bliższego kontaktu z Bogiem
    3. walka Kościoła o władzę polityczną w Niemczech, Włoszech i Polsce
    4. opór władców, szlachty, chłopów przeciwko nadmiernej władzy Kościoła; chęć uniezależnienia się od papiestwa
    5. niechęć papieży i duchowieństwa, zwłaszcza wyższego do zmian i reform
    6. nadużycia papieży i duchowieństwa, fiskalizm, czyli obciążenie różnego rodzaju podatkami, daninami i innymi opłatami, które były ściągane ze wszystkich krajów europejskich

  • Luteranizm.

    W 1517 r. Marcin Luter (augustianin, wykładowca na uniwersytecie w Wittenberdze) popadł w ostry konflikt z Kościołem, ponieważ inaczej objaśniał Pismo Święte i występował przeciw ogłoszonym przez papieży (Juliusz II i Leon X) odpustom dla tych, którzy złożyli opłatę na budowę Bazyliki Św. Piotra w Rzymie oraz pozostałym nadużyciom w Kościele. 31 października 1517 r. Luter wywiesił 95 tez skierowanym przeciw odpustom. Było to powodem ostrych dyskusji między przedstawicielami kościelnymi a Lutrem, który na zarzut, że głosi te same nauki co Jan Hus, odpowiada iż hasła Husa nie były niezgodne z duchem chrześcijańskim. Luter został oskarżony o herezję. Papież bullą[26] Exsurge Domine z 1520r. wezwał zakonnika do odwołania swoich nauk. W odpowiedzi na to Luter napisał pisma polemiczne i publicznie spalił dokument papieski. Wobec nieustępliwości Lutra papież obłożył go klątwą w 1521 r. do sporu wmieszał się cesarz Karol V, który wezwał Lutra na Sejm Rzeszy do Wormacji , gdzie reformator zaprezentował swoją doktrynę. Mimo potępienia papieża i cesarza Luter nie zaprzestał swojej działalności, a mając poparcie kilku książąt niemieckich czuł się bezpieczny przebywając w zamku Wartburgu u Fryderyka Mądrego, elektora saskiego, który udzielił mu schronienia. Tam przełożył Biblię na język niemiecki, co umożliwiło czytanie jej przez bardzo szeroki krąg ludzi

    Założenia doktryny religijnej:

    1. nie uznanie autorytetu i świeckiej władzy papieży
    2. nie uznanie Tradycji, czyli pism ojców Kościoła i uchwał soborów
    3. zbawienie uzależnione wyłącznie od wiary
    4. uznanie tylko dwóch sakramentów: chrztu i komunii (pod dwiema postaciami dla ogółu wiernych)
    5. nie uznanie kultu Matki Boskiej i świętych; Pismo Święte zasadniczym autorytetem w sprawach wiary
    6. powrót do Kościoła pierwszych chrześcijan, Kościół ubogi nie posiadający świeckiej władzy
    7. likwidacja zakonów i zniesienie celibatu

  • Kalwinizm.

    Jan Kalwin, szwajcarski reformator i współtwórca Kościoła ewangelicko - reformowanego, opowiedział się w 1534 po stronie reformacji, wobec czego został zmuszony do opuszczenia rodzimej Francji. Wyjechał do Szwajcarii w 1541 r. i osiadł w Genewie, gdzie stał się faktycznym dyktatorem kontrolującym sprawy wyznaniowe. Zgodnie z ułożonymi przez siebie zasad etycznych organizował życie świeckie i religijne. Potępiał rozrywki, tańce, gry hazardowa, zabawy, zalecał surowy tryb życia.

    Założenia doktryny religijnej:

    1. rozwinięcie nauki o przeznaczeniu (predestynacji - Bóg już podzielił ludzi na potępionych i zbawionych)
    2. Biblia jedynym źródłem wiary
    3. nie uznanie autorytetu i władzy świeckiej papieża
    4. cnotliwe życie, na które składa się nieustanna praca i rezygnacja z jakichkolwiek przyjemności jest przejawem łaski bożej
    5. bogactwo jest nagrodą za cnotliwe życie oraz zapowiedzią zbawienia - jest przejawem łaski bożej
    6. ogół wyznawców powoływał pastorów oraz wybierał świeckich seniorów rządzących gminą kalwińską
    7. tylko chrzest i komunia (negacja przemienienia chleba i wina w krew i ciało Chrystusa)
    8. zezwolenie na tępioną w średniowieczu lichwę
    9. nabożeństwa w języku narodowym; brak tolerancji.

  • Anabaptyzm.

    1. sekta protestancka założona w 1525 r. w Szwajcarii
    2. nie uznawali chrztu niemowląt, praktykowali tylko chrzest dorosłych
    3. nawoływali do obalenia ustroju feudalnego
    4. anabaptyści należący do najbiedniejszej warstwy wzięli udział w wojnie chłopskiej w Niemczech w 1524-5
    5. ściągnięto na nich krwawe prześladowania, w wyniku których rozproszyli się po całej Europie
    6. ich poglądy wywarły wpływ na polityczno - społeczną doktryną braci polskich

  • Arianie (bracia polscy)

    1. radykalny odłam polskiej reformacji, w XVI w. jej skrajne skrzydło
    2. potępiali służbę wojskową, pańszczyznę, poddaństwo chłopów, karę śmierci
    3. zakazywali swoim wiernym odejmowania urzędów, zwłaszcza sędziowskich
    4. w XVII w. rozwinął się racjonalistyczny nurt myśli ariańskiej, przypisujący rozumowi ludzkiemu najwyższe znaczenie w sprawach wiary
    5. w 1658 r. zostali oskarżeni o popieranie Szwedów w czasie potopu i zmuszeni do przejścia na katolicyzm lub opuszczenia kraju

  • Anglikanizm.

    1. bezpośrednią przyczyną była chęć rozwiązania małżeństwa z Katarzyną Aragońską, po ogłoszeniu się króla opiekunem Kościoła w Anglii, król ożenił się z Anną Boleyn
    2. całkowite zerwanie z Rzymem - głową Kościoła został król Henryk VIII (akt supremacji z 1543r.)
    3. zniesienie zakonów, konfiskata dóbr kościelnych
    4. zachowanie po katolicyzmie hierarchii duchownej, z biskupem na czele
    5. skasowanie celibatu księży
    6. wprowadzenie do obrzędów kościelnych języka angielskiego

  • Wojny religijne.

    1. Rzesza Niemiecka.
      Reformacja w Rzeszy miała swoje dwa nurty: książęcy, popierany przez Lutra, mniej radykalny, dzięki któremu ziemia kościelna w księstwach protestanckich przeszła w ręce książąt i chłopski radykalny, domagający się zmian stosunków społecznych, zniesienia poddaństwa chłopów, prywatnej własności, występowano przeciw uprawnieniom władcy, płaceniu dziesięciny itd. Doprowadziło to do wojny chłopskiej (1524-5)w Niemczech, obejmującej Alzację, Saksonię i Tyrol. Dopiero wspólne wystąpienie książąt katolickich i protestanckich oraz przegrana chłopów pod Frankenhausem w Turyngii załamało powstanie, a przywódcy ponieśli śmierć w niewoli, na chłopów spadły surowe kary. W latach 1546-8 trwała I wojna religijna zakończona ugodą w Augsburgu, która nie zadowoliła żadnej ze stron. II wojna religijna w Niemczech (1552-5) zakończyła się podpisaniem pokoju w Augsburgu w 1555 r.. Przyjęto zasadę cuius regio, etus religio (czyja władza, tego religia), która gwarantowała tolerancję i swobodę religijną dla książąt niemieckich. To oni mieli prawo wyboru religii, a poddani mieli podporządkować się woli władcy

    2. Francja.
      Zwolenników Kalwina we Francji nazywano hugenotami. Początkowo nauki Kalwina przyjmowali ubodzy, rzemieślnicy i mieszczanie, ale ok. połowy XVI w. protestantyzm we Francji znalazł wyznawców wśród szlachty i potężnych rodów Burbonów i innych. Królewska dynastia Walezjuszy pozostała wierna katolicyzmowi. Represje wobec hugenotów narastały, pogłębiał się kryzys skarbowy, a władca nakładał nowe podatki. Podział na dwa obozy pokrywał się w przybliżeniu z podziałem na zwolenników silnej i scentralizowanej władzy królewskiej - król Karol IX, matka regentka Katarzyna Medycejska i Gwizjusze oraz na zwolenników ograniczenia władzy monarchy i zwiększenia uprawnień Stanów Generalnych i książąt rodów Burbonów i Colignych. Oba obozy miały wsparcie zewnątrz. Katolicy od Hiszpanów i króla Filipa II, a hugenoci od królowej Anglii Elżbiety I. w latach 1562-89 Francja była wstrząsana wojnami domowymi i religijnymi. Punktem kulminacyjnym w wojnach religijnych była rzeź hugenotów w Paryżu 24 sierpnia 1672 r. nazwana nocą św. Bartłomieja. Po tym wydarzeniu ze zdwojoną siłą wybuchły walki, w których o władzę w kraju rywalizowali Henryk Walezy i Henryk Burbon. Zamordowanie króla Henryka III Walezego (1674-89) pod murami Paryża zakończyło okres wojen religijnych we Francji. Nowy król Francji, Henryk IV Burbon, widząc że większość kraju jest katolicka przeszedł na katolicyzm (przypisuje mu się powiedzenie ,,Paryż wart jest mszy") w 1698 r. Henryk IV Burbon wydał edykt nantejski, na mocy którego przywrócono pokuj religijny we Francji i zagwarantowano wolność wyznania dla hugenotów równając ich w prawach z katolikami. Hugenoci mogli odprawiać nabożeństwa we większych miastach, z wyjątkiem Paryża, otrzymali w formie zabezpieczenia 100 miejsc bezpieczeństwa, m.in. twierdzę La Rochelle.

    3. Anglia.
      Na okres rządów królowej Marii Tudor (1553-58) gorącej katoliczki, przypadła próba rekatolizacji kraju. Z uwagi na krwawe represje wobec anglikanów nadano jej przydomek ,,krwawej Mery’’. Panowanie następczyni Marii, królowej Elżbiety I (1658-1603), spowodowało ostateczne okrzepnięcie i organizację Kościoła anglikańskiego, surowe represje i prześladowania na katolikach i ostateczne zerwanie z Rzymem.

    4. Skandynawia
      Kraje skandynawskie przyjęły luteranizm.W Szwecji po zerwaniu unii kalmarskiej z Danią nowym władcą został Gustaw I Waza. W 1527 r. król ogłosił luteranizm religią państwową i przejął dobra kościelne. W Danii w 1527 r. wprowadzono wolność wyznania dla luteranów i zerwano łączność z Rzymem. Kilka lat później luteranizm ogłoszono religią narodową.

  • Kościół katolicki wobec reformacji - kontrreformacja.

    1. Sobór trydencki.
      Kontrreformacja jako ruch w Kościele miał dwa nurty: przeprowadzenie niezbędnych reform w Kościele, usunięcie nadużyć; reakcja katolicka i walka z reformacją o utracone wpływy w Europie. Postępy protestantyzmu zmusiły Kościół do przeprowadzenia pewnych reform, które dopiero uchwalił sobór trydencki, obradujący z przerwami w latach 1645-63:
      • potępienie ruchów reformatorskich
      • potwierdzenie autorytetu i władzy papieża
      • podniesienie wymogów dotyczących kwalifikacji i obyczajowości duchowieństwa (wprowadzono seminaria duchowne, zwiększano dyscyplinę w klasztorach, wprowadzono obowiązek prowadzenia ksiąg parafialnych, utrzymano celibat)
      • nakaz przebywania biskupów w diecezjach, regularne zwoływanie synodów i wizytowanie podległego mu kleru
      • potwierdzono, że językiem liturgii jest łacina
      • sformułowano trydenckie wyznanie wiary (Tradycja źródłem wiary równorzędnym z Biblią, wyłącznie Kościół komentatorem Pisma, do zbawienia potrzebna jest wiara i dobre uczynki
      • sformułowano nowe definicje kapłaństwa i sakramentów (utrzymano siedem), mszy; potwierdzono dogmat o niepokalanym poczęciu i istnieniu czyśćca

      Ustalenia soboru trydenckiego określiły kierunek rozwoju katolicyzmu aż do czasów II soboru watykańskiego w latach 1963-5. Kościół rozwinął silną propagandę wyznaniową (kazania, publiczne dysputy, bogata literatura, twórczość o tematyce religijnej, bogaty wystrój kościołów).

    2. Inkwizycja.
      Wobec szerzącej się reformacji, papież Paweł III zreformował instytucję inkwizycji powołując w 1542 r. w Rzymie Kongregację Kardynalską Świętej Rzymskiej i Powszechnej Inkwizycji złożonej z sześciu kardynałów. Stanowiła ogniwo ścisłego współdziałania duchownego i świeckiego aparatu władzy, wspieranego trybunałami, wojskiem i policją. Nadzorowała sędziów (najczęściej dominikanów), utrzymywała licznych szpiegów, korzystała z donosów, a oskarżonych poddawano torturom i skazywano ich na kary pieniężne, pokutę kościelną, banicje, więzienie, konfiskatę dóbr lub śmierć. W Hiszpanii inkwizycja podlegała bezpośrednio królowi i stanowiła narzędzie państwa.

      W 1559 r. papież Paweł IV ogłosił pierwszy indeks ksiąg zakazanych przez Kościół, na którym znalazły się dzieła m. in. Erazma z Rotterdamu, Mikołaja Kopernika (,, O obrotach ciał niebieskich"). Dostały się nań nie tylko dzieła uznane za heretyckie, ale i wiele utworów wybitnych humanistów, którym miano za złe zbytnią swobodę obyczajową, za daleko posuniętą krytykę kleru czy pochwałę pogańskiego życia. Cenzura duchowna była nawet prewencyjna, to znaczy że jeszcze przed wydaniem pisma ingerowano częstokroć w tekst, nakazując przeredagowanie lub usunięcie zakwestionowanych fragmentów. Katolikom zabroniono czytania i rozpowszechniania ksiąg zakazanych

    3. Jezuici.
      Szermierzami kontrreformacji stały się odnowione w duchu soboru trydenckiego zakony. W 1540 r. powołano Towarzystwo Jezusowe założone przez Baska, Ignacego Loyolę. Do trzech ślubów zakonnych (ubóstwo, czystość, posłuszeństwo) dołączono czwarte - bezwzględne posłuszeństwo papieżowi. W pierwszym okresie swojej działalności jezuici zajmowali się zwalczaniem zwolenników reformacji i na działalność misyjną wśród ludów ziem nowo odkrytych Ameryk i Afryki. W Europie głównym terenem ich działań stały się ośrodki władzy politycznej: dwory królewskie oraz książęce, jak również środowiska magnackie i kręgi szlacheckie. Jezuici zakładali kolegia zakonne. Ich program nauczania łączył zdobycze humanistycznej pedagogiki z upowszechnieniem doktryn potrydenckiego katolicyzmu. Jezuitów obowiązywała daleko posunięta dyscyplina, a przy rekrutacji nowych członków szczególny nacisk kładziono na walory umysłowe kandydata, jego dobrą wymowę oraz umiejętności postępowania z ludźmi.

Europa XVII wieku

1. Wojna trzydziestoletnia 1618-48 r.

  • Przyczyny:
    1. walka o hegemonie w Europie między Francją a Habsburgami.
    2. Szwecja pragnęła rozszerzyć swoje panowanie na Bałtyku
    3. Dania chciała prowadzić aktywną politykę w Niemczech (król duński jako władca Holsztynu był księciem Rzeszy)
    4. niepokoje społeczne, polityczne, podziały religijne w Rzeszy Niemieckiej- książęta protestanccy zaniepokojeni sukcesami kontrreformacji i obawiali się utraty ziem sekularyzowanych w drugiej połowie XVI w.
    5. rozbicie religijne odziedziczone po reformacji, spory między katolikami i protestantami
    6. tendencje odśrodkowe, reprezentowane przez władców państw i państewek niemieckich, przeciwstawne dążenie Habsburgów do zjednoczenie Niemiec
    7. łamanie swobód wyznaniowych protestantów w Czechach i na Węgrzech przez władców habsburskich
    8. obawiano się zacieśnienia więzów między Madrytem a Wiedniem, ścisłego współdziałania dwóch gałęzi Habsburgów

    W 1608 r. powstała Unia Protestancka pod przewodnictwem władcy Palatynatu - Fryderyka IV, przeciwko naruszaniu przez cesarza i stany katolickie postanowień pokoju augsburskiego. Do Unii należało 17 miast, 9 książąt i hrabiów protestanckich Rzeszy. W 1609 r. powstała , z inicjatywy księcia bawarskiego Maksymiliana I, Liga Katolicka.

  • Przebieg działań wojennych.

    1. Okres czesko - palatynacki (1618-24 r).
      1. 23 V 1618 r.- defenestacja praska: z powodu łamania przez cesarza Macieja Habsburga i jego namiestników wolności religijnych doszło do zamieszek i wyrzucenia dwóch namiestników królewskich przez okno w zamku na Hradczanach - początek antyhabsburskiego powstania w Czechach
      2. po śmierci cesarza Macieja parlament czeski zdetronizowali Ferdynanda II i obrali na króla elektora Palatynatu Fryderyka V
      3. książę Siedmiogrodu, Gabor Bethlem wsparty przez Turcję wywołał antyhabsburskie powstanie na Węgrzech i wraz ze swoimi wojskami podszedł pod Wiedeń rozpoczynając w listopadzie (1619r.) oblężenie miasta; z pomocą Habsburgom przybywają oddziały lisowszczyków wysłanych przez Zygmunta III Wazę na tereny Siedmiogrodu- "pierwsza odsiecz wiedeńska ", co spowodowało powrót Bethlema do Siedmiogrodu
      4. po stronie Ferdynanda II opowiedziały się państwa Ligi Katolickiej, gł. Hiszpania
      5. 8 XI 1620 r. Czesi zostali pokonani przez cesarza pod Białą Górą. Fryderyk "zimny król" ucieka z Czech i Palatynatu. W Czechach nastąpił okres represji wobec powstańców, konfiskaty majątków szlachty, ucisk narodowościowy i religijny, spadek ludności Czech z 4 do ok.1 mil. Czechy stały się dziedzicznym królestwem Habsburgów
      6. 1622 r. zajęcie ziem Palatynatu Reńskiego, ks. Bawarii Maksymilian otrzymał tytuł elektora i tzw. Palatynat Górny

    2. Okres duński 1624-29.
      1. 1624 r. - układ antycesarski między Anglią, Francją, Zjednoczonymi Prowincjami Niderlandów, (po przyłączeniu się) Siedmiogrodem, Palatynatem Reńskim, Dolną Saksonią, pod koniec Szwecję
      2. Szwecja najeżdża na Inflanty
      3. do wojny, po stronie protestantów, przyłączyła się król Danii, Chrystian IV obawiając się utraty wpływów w północnej Rzeszy i wzmocnienia pozycji Szwecji w Niemczech i w basenie M. Bałtyckiego
      4. wojska duńskie dowodzone przez wodza Unii Mansfelda zostały pokonane przez wojska habsburskie pod wodzą Albrechta Wallenstaina w bitwie pod Dessau
      5. 1629 r. w Lubece został podpisany pokój miedzy Danią a cesarstwem - Dania odzyskała swoje posiadłości w Rzesz, ale nie mogła ingerować w wewnętrzne sprawy Rzeszy
      6. 1629 r. - Szwedzi zawiesili działania wojenne przeciw Rzeczpospolitej - rozejm w Altmarku

    3. Okres szwedzki 1630-35 r.
      1. do wojny przyłączyła się Szwecja dążąca do opanowania ziem na południu M. Bałtyckiego, jak i do uzyskania wyłącznej kontroli w rejonie samego morza
      2. 6 VII 1630 r. wojska szwedzkie wylądowały na wyspie Uznam w Peenemunde; Szwecja zajmuje Pomorze Przednie (wyspę Uznam, Wolin i Szczecin) i Maklemburgię
      3. wojska szwedzkie podążają na południe odnosząc wiele zwycięstw, do Szwedów przyłączają się książęta protestanccy w Rzeszy - w 1631 r. pod Breitenfeldem wojska cesarskie przegrały ze Szwecją
      4. elektor saski zajmuję Pragę i Czechy; spadek poparcia dla Szwedów, spowodowane przez wysokie kontrybucje i wielkie łupiestwa
      5. Szwecja najeżdża na neutralną Bawarię, i dalsze walki wbrew Francji; na wodza naczelnego powołano ponownie (zdymisjonowanego w 1630 przez książąt niemieckich) Albrechta Wallenstein’a, który zajmuję Czechy i rusza na Saksonię; zajmuje Lipsk
      6. 16 listopad 1632 r.- bitwa pod Lutzen k. Lipska w Saksonii (król szwedzki, Gustaw II Adolf ginie, jednak Szwedzi odnoszą zwycięstwo) - Walenstain stracił 1 część swojej armii i wycofał się do Czech
      7. rok 1633 - Szwedzi pod wodzą kanclerza Oxsensterna odnoszą sukcesy nad Renem
      8. Liga katolicka wspierana przez posiłki z Hiszpanii odnoszą zwycięstwa nad Szwedami - 1634 r. bitwa pod Nordlingen; Szwedzi jednak nie wycofali wojsk z Rzeszy
      9. w 1635 r podpisano układ między Szwecją a cesarstwem

    4. Okres francuski 1635-48 r.
      1. Francja wypowiedziała wojnę Hiszpanii, co powoduje wypowiedzenie wojny Francji przez cesarza Ferdynanda II
      2. w początkowym etapie wojny wojska francuskie wspierane przez Holandię ponoszą klęski w Niderlandach i we Włoszech
      3. 1636 r. wojska francuskie dowodzone przez Ludwika XIII odpierają wojska cesarskie spod Paryża i podejmują ofensywę wypierając wojska nieprzyjacielskie
      4. wojska szwedzkie podjęły ofensywę w Saksonii i w Czechach odnosząc sukcesy
      5. rok 1638 - zwycięstwa wojsk francusko - szwedzkich na frontach, m. in. W Pirenejach i w Niderlandach - w 1641 r. podjęto rokowania w Munster przerwane walkami
      6. w 1643 r. Francuzi odnoszą zwycięstwo pod Rocroi, 1646 - zajęcie Dunkerki w Niderlandach; walki nad Renem i w Alzacji; Szwedzi walczą w Czechach
      7. w 1647 wojska fr. - szwe. wkraczają do Bawarii, zajmując państwo; Szwedzi oblegają Pragę

  • Traktat westfalski 1648 r.

    Wielostronny układ pokojowy składający się z dwóch elementów: układ zawarty w Munster między cesarstwem a Francją i jej sojusznikami oraz układ w Onsabruk między cesarstwem a Rzeszą

    1. Francja: otrzymała Alzację, 3 biskupstwa w Rzeszy- Metz, Toul, Verdun, 10 miast w Rzeszy i twierdze w Brisach, Pignerol (we Włoszech)
    2. Szwecja: Pomorze Przednie (Szczecińskie) ze Szczecinem, wyspy Uznam, Rugię, Wolin i biskupstwa Bremen i Werden, port w Wismarze
    3. Brandenburgia: Pomorze Zachodnie
    4. Rzesza Niemiecka: książęta niemieccy mogli zawierać sojusze z państwami ościennymi pod warunkiem, że nie będą one godzić w Cesarstwo jako całość; potwierdzenie i rozszerzenie pokoju augsburskiego na kalwinów; konwersje władców nie mogą naruszać praw religijnych.
    5. Zjednoczone Prowincje Niderlandzkie i Szwajcaria: uznanie niepodległości i neutralności
    6. Czechy: uznanie władzy Habsburgów

  • Skutki wojny trzydziestoletniej.

    1. wyludnienie i ruina wielu krajów niemieckich i związany z tym kryzys gospodarczy
    2. zniszczenie w Rzeszy stały się podstawą do rozwoju gospodarczego -na zachód od Łaby nastąpił szybszy upadek struktur feudalnych, odbudowa miast
    3. upadek uniwersalistycznej idei Cesarstwa; upadek dominacji Habsburgów w Europie
    4. rozbicie terytorialne i religijne Niemiec
    5. powstanie nowych potęg europejskich - Francja, Szwecja

2. Rewolucja burżuazyjna i monarchia parlamentarna w Anglii (1640-1707).

  • Podział społeczeństwa angielskiego:

    1. szlachta starego typu (feudalna szlachta rodowa) i wielka burżuazja handlowo-finansowa (ok. 200 rodzin londyńskich) -posiadała monopol na handel kolonialny
    2. szlachta średnia: gentry - dzięki dzierżawą i grodzeniu rozwijała produkcję rolną i handlową oraz inwestowała w handel, a także produkcje przemysłową i średnia burżuazja handlowa, w mniejszym stopniu przemysłowa (szlachta średnia była w XVII motorem zmian społecznych, ekonomicznych i politycznych)
    3. yeomeni - grupa ludzi wolnego stanu, dzierżawcy, farmerzy (bogaty chłop), średnie i biedne chłopstwo i plebs (uboga warstwa miast)
    4. podział wyznaniowy: katolicy, anglikanie (dwór i arystokracja rodowa), purytanie (kalwini angielscy, gł. średnia szlachta)- walka z feudalizmem, krytyka stylu życia króla i dworu, przywilejów stanowych, próżniactwa i pychy

  • Konflikt między królem a parlamentem.

    W 1603r. po śmierci Elżbiety I została zawarta unia personalna Anglii ze Szkocją. Królem Anglii został Jakub I (1603-25) następnie jego syn Karola I Stuart (1625-49). Przyczyny rewolucji: system cechowy w miastach i feudalizm na wsi hamował rozwój gospodarczy i funkcjonowanie nowych grup ludności; król dąży do władzy absolutnej (królowi doradzali Tfomas Stratfford i arcybiskup Canterbery William Laud - zwolennicy nieograniczonego absolutyzmu królewskiego, fiskalizmu i ortodoksyjnego anglikanizmu); konflikty na tle wyznaniowym; nieudolna polityka zagraniczna Stuartów; opór parlamentu przeciwko nakładaniu podatków przez króla, bez zgody parlamentu (pieniądze te w większości szły na wojsko)- co spowodowało, że parlament został odwołany, Jakub I rządził bez parlamentu 7 a Karol I 11 lat. W 1629 r. Izba Gmin uchwaliła rezolucję, w której uznawała za "zdrajców i wrogów Anglii" tych co doradzali królowi o nałożeniu nowych podatków i tych którzy je płacili. Polityce Stuartów opierała się nie tylko Anglia ale i Szkocja. W Szkocji rosło niezadowolenie, szczególnie wśród szlachty, której Karol I usiłował odebrać dobra skonfiskowane Kościołowi w okresie reformacji. Bunt przeciw Karolowi I wybuchł w 1638 w Szkocji, który chciał narzucić tam anglikanizm, i później objął oba królestwo. W 1641 bunt wybucha również w Irlandii. W 1640 r. król potrzebując pieniędzy na walkę z buntownikami zwołał parlament zwany parlamentem krótkim (23 dni obrad) aby zgodzili się na nałożenie podatków, burżuazja obiecuje zatwierdzenie podatków w zamian za nadanie im praw, ale król się nie zgadza i go rozwiązuje. Jednak w tym samym roku, z braku pieniędzy na wojnę król znów zwołuje parlament (parlament długi- 1640-48), który zapewniwszy sobie ciągłość działania (podjął uchwałę, z konieczności zaakceptowaną przez króla, że parlament może się rozwiązać za zgodą posłów) rozwiązał sądy królewskie, rozpuścił armię królewską i uznał podatki nałożone przez króle za nielegalne. Opozycja purytańska mająca w parlamencie skazała na śmierć Strafforda i Lauda, zażądali usunięcia biskupów z Izby Lordów i ograniczenia fiskalizmu króla.

  • Przebieg rewolucji

    W 1642 r. po nieudanym zamachu na opozycję król opuszcza Londyn i rozpoczyna wojnę z parlamentem. Po stronie króla opowiedziała się stara szlachta i Kościół anglikański. Króla poparli i katolicy. Właściciela ziemscy pociągnęli za sobą chłopów, dwór i biskupi anglikańscy artystów i intelektualistów. Po stronie parlamentu stanęli: purytanie, nowa szlachta, yeomeni, farmerzy i rzemieśnicy. Zwolennicy króla to tzw. kawalerowie a przeciwnicy to okrągłe głowy. Początkowo przewagę mieli królewscy, ale gdy dowództwo nad armią parlamentu objął purytanin Oliver Cromwell sytuacja uległa zmianie. Stworzył on Armie Nowego Wzoru. Pokonał on króla w bitwie pod Naseby (14 VI 1645). Wtedy król uciekł do Szkocji ale ci go wydali parlamentowi w 1646 r. Po zwycięstwie nad królem Cromwell usunął rojalistów (zwolenników króla) z Izby Gmin (niższa izba parlamentu) - zostało 50 z 200 posłów a Izbę Lordów odsunięta od władzy, utworzył w ten sposób tzw. parlament kadłubowy. Ten uznał Karola I za zdrajcę i skazał go na śmierć. Wyrok wykonano 30 I 1649. 19 maja 1549 r. Anglię ogłoszono republiką i rozwiązano Izbę Lordów.

  • Rządy Olivera Cromwella.

    Cromwell walczył z radykalnym ramieniem powstania: lewellami ("zrównywaczy" reprezentantów drobnych posiadaczy) i doggerów ("kopaczy" głoszących zniesienie prywatnej własności ziemi). Cromwell prowadził wojnę z Irlandią i Szkocją aby połączyć je z Anglią unią polityczną i ekonomiczną , i aby wywłaszczyć szlachtę, chłopów oraz obdarować zwolenników republiki ziemią pod pretekstem walki z rojalistami. W 1651 r. został uchwalony Akt nawigacyjny- towary mogły być przywożone do Anglii na statkach angielskich lub z kraju z którego pochodzą, a do koloni tylko na statkach angielskich. Toczył on wygraną wojnę z Holandią (1652-4). Cromwell w 1653 r. rozwiązał parlament kadłubowy. Powstał Instrument Rządzący, który obwołał Cromwella lordem protektorem.

  • Restauracja monarchii.

    Po śmierci Cromwella władze objął jego syn. Rządził on nieudolnie, został zmuszony do dymisji. Powołany w 1659 r. nowy parlament przywrócił na tron syna Karola I, Karola przebywającego na emigracji. Koronował się w 1660 r. jako Karol II. Przywrócenie monarchii nie uszczupliło władzy parlamentu. Parlament podzielił się na torysów (reprezentujących ziemiaństwo) i wigów (interesy burżuazji). Za czasów Karola II nastąpił rozwój gospodarki angielskiej. Król pod wpływem wigów podpisał w 1679 r. Habeaus Corpus Act - nikt nie może być aresztowany bez pisemnego nakazu sądowego, a zarzuty przeciw niemu powinny być sformułowane w ciągu 1 doby.

  • Sławetna rewolucja (1688-89).

    Następca Karola II, Jakub II dążył do odbudowy katolicyzmu i ograniczenia roli parlamentu (rządy absolutne). Parlament odsunął go od władzy i w 1688 r. tron zaproponowano jego córce Marii II Stuart i jej mężowi, namiestnikowi Niderlandów, Wilhelmowi III Orańskiemu (siostrzeniec Jakuba II). Jakubowi pozwolono uciec do Francji, a jego stronnicy nie stawiali - poza Irlandią- oporu. Zwołany po przewrocie parlament uchwalił w 1689 r. "ustawę o prawach" (Deklaracja Praw Narodu Angielskiego)- tylko parlament ustanawia podatki, parlament stanowił prawo, król nie mógł utrzymywać stałej armii. Od tego momentu Anglia stała się monarchią parlamentarną (konstytucyjną).

3. Absolutyzm[27] we Francji.

  • Francja w okresie rządów Ludwika XIII (1610-43)

    Rzecznikiem absolutyzmu we Francji był kardynał Richelieu, a uosobieniem władcy absolutnego stał się w XVII w. król Francji Ludwik XIV zw. Królem Słońce. Absolutyzm pierwszej fazy rozwinął się za rządów Franciszka I. Rządy absolutne załamały się w czasie reformacji. Po wygaśnięciu Walezjuszy tron objął Henryk IV Burbon (w 1598 r. wydał edykt nantejski kończący wojny religijne we Francji). Po śmierci Henryka tron objął niepełnoletni Ludwik XIII. W jego imieniu krajem rządził kardynał Armand-Jean du Plesis de Richelieu, mianowany na pierwszego ministra. Za jego rządów rozpoczął się proces wzmacniania władzy królewskiej i budowania absolutyzmu kosztem ograniczenie praw stanów, a zwłaszcza arystokracji (hugenotów) i szlachty rodowej. Richelieu dążył do ograniczenia praw i przywilejów hugenotów, głównie do likwidacji ich twierdz. Po kilkumiesięcznym oblężeniu twierdzy La Rochelle i po pokonaniu protestantów na południu kraju kardynał zawarł układ z hugenotami odbierając im wolność polityczną. W "specjalnym edykcie łaski" z 1629 r. zapewnił im wolność religijną. Po pokonaniu hugenotów stawił czoło arystokracji. Kardynał umocnił władzę monarszą we Francji łamiąc opozycję możnych, mimo że na czele spisków stali członkowie rodziny królewskiej, m. in. matka króla Maria Medycejska. Kardynał w swej polityce kierował się racją stanu (interesem państwa). Wprowadził zakaz posiadania przez szlachtę zamków i twierdz obronnych, zakaz pojedynków (za co groziła kara śmierci). Kardynał burzył zamki arystokratów i konfiskował dobra buntowników. Kardynał nie zlikwidował żadnej instytucji, lecz te które przeszkadzały absolutyzmowi odsunął od władzy dając im tylko funkcje "dekoracyjne" (np. rada królewska). Na prowincji wprowadził urząd intendenta. Kardynał popierał politykę merkantylizmu[28]. Zwalczał energicznie import, chronił i popierał rodzimą produkcje przemysłową, kładł duży nacisk na sprawy morza i floty. Powołał kompanię do handlu z Ameryką, Indiami i Rosją (to okazało się fiaskiem). Wielokrotny wzrost podatków. Kardynał szybko i krwawo rozprawiał się ze spiskami.

  • Rządy Ludwika XIV (1643-1715).

    Po śmierci Ludwika XIII tron objął jego pięcioletni syn, Ludwik XIV. jego regentką[29] była matka Anna Austriaczka. Lecz faktyczną władzę sprawował pierwszy minister Juliusz Mazzarini. Doprowadził on do zwycięskiego końca wojny z Hiszpanią (1658). Musiał również stłumić wystąpienia przeciwko władzy absolutnej- frondy (1648-53): parlamentu, ludu i książąt (arystokracji), z powodu niezadowolenia z polityki podatkowej. W 1661 r., po śmierci Mazarina Ludwik XIV objął pełnię władzy, wraz z gronem trafnie dobranych doradców. Aby kontrolować szlachtę sprowadził "kwiat arystoktacji francuskiej" do Wersalu - ''złota klatka" Wersalu.

    1. zniesienie urzędu pierwszego ministra, po śmierci Mazarina,
    2. obsadzanie urzędów osobami z mieszczańskiego stanu, np. Jan Baptiste Colbert - szef administracji i finansów - dążył on do zachowanie dodatniego bilansu handlowego w imporcie i eksporcie, w tym celu dbał o rozwój i zakładanie manufaktur produkujących towary dotąd sprowadzane, chronił rynek wewnętrzny nakładając wysokie cła i opłaty, dbał o rozwój handlu i koloni; Michel Louvois i Sebastian Vauban - wojsko
    3. w 1666 r powołał Akademię Nauk
    4. wprowadził scentralizowaną i poddaną swojej woli nowoczesną administracje; administracja lokalna opierała się na intendentach.
    5. odsunięcie Stanów Generalnych od władzy (nie zwoływane od 1614 r.), a Stany Prowincjonalne straciły całkowicie znaczenie
    6. powstanie policji kierowanej przez La Reynie - rozprawianie się z opozycją
    7. zniesienie w 1685 r. edyktu nantejskiego - Francje opuściło 800 tyś. ludzi, osłabienie gospodarki kraju
    8. król mecenatem sztuki i budowa rezydencji Wersalu (do której przeniósł się w 1682 r.)
    9. dzięki prowadzonym wojnom (1667-8) przyłączył do Francji Flandrie (Belgia), ks. Franche Conte od Rzeszy
    10. w wyniku wojny o sukcesję hiszpańską 1701-14, w której udział brały również Austria i Sabaudia wnuk Ludwika XIV, Filip d’Anjou został królem Hiszpanii, ale Francja wyszła z tej wojny z wielkimi długami wojennymi i zrujnowana gospodarczo
    11. Francja oddała Anglii część koloni w Ameryce


[1] malordom - w państwie Franków za dyn. Merowingów urzędnik pierwotnie odpowiedzialny za dwór królewski; majordomowie z czasem poszerzyli zakres władzy stając się faktycznymi władcami państwa, ostatecznie mojordom Pepon Mały odsunął od rządów Merownigów w 751r.

[2] marchia - w średniow. państwie Franków i Niemczech tworzony w celu lepszego zabezpieczenia granic okręg nadgraniczny, zarządzany przez margrabiego z szczególnymi uprawnieniami

[3] państwo patrymonialne - forma rządów, w której władca swobodnie rozporządzał podległym sobie krajem, uznając że jest jego własnością - ojcowizną rodu, z którego się wywodził; charakterystyczny dla monarchii wczesnośredniowiecznej; w Polsce oznaką państwa patrymonialnego był testament Krzywoustego

[4] wiec - w organizacjach plemiennych Germanów i Słowian zgromadzenie ogółu wolnych mężczyzn; wiec miał prawo wyboru władcy, decydowania o wojnie i pokoju

[5] domena - wielkie posiadłości ziemskie należące do monarchy (państwa) , Kościoła, feudałów

[6] elekcja - powoływanie urzędnika (zwłaszcza władcę) przez wybór

[7] cesarz rzymski - w średniowieczu tytuł władców koronowanych w Rzymie, pierwszym był Karol Wielki; od 962 cesarzami tytułowali się władcy niemieccy po koronacji w Rzymie; teoretycznie zwierzchnik całej chrześcijańskiej Europy, opiekun papieża; w rzeczywistości jego władza obejmowała ziemie cesarstwa i państw, których władcy złożyli mu hołd

[8] opole - na ziemiach słowiańskich od połowy 1 tysiąclecia wspólnota terytorialna obejmująca kilkanaście rodzin; w okresie pierwszych Piastów najniższa jednostka administracyjno - podatkowa, składająca się z kilku wsi, obejmowała chłopów i drobnych rycerzy; o. odpowiadało zbiorowo z dostarczanie danin na rzecz księcia i ścigania morderców w opolu

[9] patriarcha - tytuł biskupów ważniejszych stolic biskupich we wczesnym chrześcijaństwie, zachowany do dziś dla niektórych wyższych zwierzchników Kościołów wschodnich (prawosławny, ormiański)

[10] ekskomunika (klątwa) - kara kościelna pozbawiająca praw uczestnictwa w życiu Kościoła, klątwa nałożona na władcę wiązała się z zakazem odprawiania nabożeństw na terenie całego kraju

[11] schizma - w Kościele rozłam i oddzielenie się części jego członków pod hasłami doktrynalnymi, społecznymi itp. Najczęściej pojęcie schizmy odnosi się do zerwania łączności z papiestwem

[12] rekonkwista - określenie wojen prowadzonych od VIII w. przez ludność chrześcijańską (z udziałem rycerstwa zachodnioeuropejskiego) na Pół. Iberyjskim w celu całkowitego wyparcia stamtąd Arabów, co stało się możliwe z chwilą upadku emiratu Grenady (1492)

[13] kuria rzymska - w Kościele katolickim ogół instytucji i urzędów centralnych, przy pomocy których papież zarządza Kościołem; rozwój kurii nastąpił w XIII w. w czasach reformy gregoriańskiej

[14] Stany Generalne - zgromadzenie przedstawicieli duchowieństwa, mieszczaństwa i szlachty zwoływane od XIV w. we Francji przez króla, gł. W celu uchwalenia podatków; w okresie absolutyzmu nie zwoływane; zwołane w V 1789 r. przekształciły się w Zgromadzenie Narodowe początkując rewolucję franc.

[15] Inkwizycja - instytucja Kościoła katolickiego powołana przez papieża Grzegorza IX do tępienia herezji, zorganizowana w trybunały sądowe i działające we wszystkich krajach katolickich

[16] świętopietrze - nazwa daniny składanej papiestwu w średniowieczu od ok. 990 przez państwa uznające zwierzchność kościelną i polityczną papieża

[17] antypapież - osoba wybrana na tron papieski przez przeciwników wcześniej wybranego papieża; ostatecznie nie uznany za prawowitego papieża

[18] sobór powszechny - zgromadzenie biskupów Kościoła chrześcijańskiego pod przewodnictwem głowy Kościoła

[19] herezja - w Kościele rzymskim pogląd sprzeczny z dogmatami wiary katolickiej; o uznanie jakiejś doktryny za herezje decydowali biskupi i papieże, a od XIII w inkwizycja

[20] list żelazny - w średniowieczu gwarancja bezpieczeństwa udzielona przez władcę

[21] delfin - w latach 1349-1830 tytuł następcy tronu francuskiego, był nim najstarszy syn króla

[22] monarchia stanowa - typ państwa w którym władca dzieli się władzą z reprezentacją stanów społecznych; kształtował się w Europie w XIII w i dominował w późnym średniowieczu

[23] Lewant - kraje położone na wschodnim wybrzeżu M. Śródziemnego

[24] system nakładczy - odmiana organizacji zapoczątkowanej w XIII w. w miastach włukienniczych (jedwabnictwo, sukiennictwo) w której zamożny kupiec lub właściciel zakładu (odtąd nakładca) zlecał chałupnikom wykonanie pewnych etapowych czynności w produkcji danego wyrobu dostarczając im także materiał ; nakładca uzależniał od siebie chałupników dyktując wysokość zapłaty oraz w pełni kontrolował zbyt ich produktu

[25] beneficjum - w średniow. początkowo nadawanie przez władcę czasowo lub dożywotnio ziemi z pewnymi powinnościami, gł. wojskowymi, w nagrodę za usługi, co dawało początek systemowi lennemu; 2) w Kościele kat. Uprawnienie do dochodów związanych z urzędem

[26] bulla - uroczysty dokument papieski, cesarski lub królewski, wystawiany w sprawach wielkiej wagi, w średniow. sporządzany na pergaminie zaopatrzony w metalową pieczęć ; także sama pieczęć uwierzytelniała dokument

[27] absolutyzm - forma rządów polegająca na nieograniczonej władzy monarchii, którego w sprawach państwowych nie podlegają żadnej kontroli. Założenia absolutyzmu określił francuski prawnik i ekonomista Jean Bodin w pracy "Sześć ksiąg o Rzeczypospolitej" (1576). Uznawał on władcę za najwyższego i jedynego prawodawcę, który w swych decyzjach ograniczony jest jedynie przez prawa boskie i prawa natury.

[28] merkantylizm - doktryna i polityka ekonomiczna, której celem było zwiększenie sił i bogactwa państwa; rozwijała się od końca XVI i w XVII w.

[29] regent - osoba lub osoby sprawujące władzę w imieniu małoletniego lub chorego władcy